Nghị luận văn học: bài viết hoàn chỉnh
Đọc đề trúng trọng tâm, lập dàn ý theo luận điểm, viết đoạn phân tích “Trích – Soi – Bình – Liên”, tránh diễn xuôi và biết đánh giá, mở rộng.
1Bài giảng tư duy
Bài nghị luận văn học ở đề chuyên chấm tư duy, không chấm số trang. Giám khảo hỏi ba câu: Em có hiểu đúng đề không? Em có phát hiện được cái hay không? Em có lý giải vì sao nó hay không?
Quy trình 4 bước:
- Đọc đề: gạch chân thao tác (phân tích, cảm nhận, làm sáng tỏ, so sánh), phạm vi (đoạn trích, hình tượng, nhân vật) và nhận định (nếu có).
- Tìm ý: trả lời lần lượt Cái gì? (nội dung, tâm trạng) — Như thế nào? (từ ngữ, hình ảnh, biện pháp) — Vì sao hay? (giá trị, tài năng tác giả).
- Lập dàn ý theo luận điểm, không theo kiểu kể lại từng câu. Mở bài nêu vấn đề → Thân bài: khái quát → các luận điểm → đánh giá chung → Kết bài.
- Viết từng đoạn phân tích theo công thức “Trích – Soi – Bình – Liên”: trích dẫn chính xác → soi từ ngữ, hình ảnh, biện pháp → bình giá trị, cảm xúc → liên hệ, so sánh để làm nổi bật.
Điểm cộng của bài chuyên: có ý đối sánh (với đoạn thơ khác, tác giả khác), có câu lý luận ngắn gọn ở phần đánh giá, và kết bài khẳng định lại nhận định bằng lời mới.
- Đề có chữ phân tích, cảm nhận → trọng tâm là phát hiện cái hay và lý giải; không cần tiểu sử dài.
- Đề có một nhận định (“Có ý kiến cho rằng…”) → phải giải thích nhận định ở đầu thân bài và quay lại đánh giá nó ở cuối.
- Đề có so sánh hai đoạn → phân tích từng đối tượng rồi chỉ ra giống – khác và lý giải vì sao khác.
- Diễn xuôi: chép câu thơ rồi kể lại bằng văn xuôi, không chỉ ra cái hay.
- Gọi tên biện pháp tu từ nhưng không nói hiệu quả nghệ thuật.
- Trích dẫn sai chữ trong câu thơ — lỗi bị trừ điểm nặng ở đề chuyên.
- Mở bài lan man về tiểu sử; kết bài đưa thêm luận điểm mới.
2Ví dụ nhiều cách giải
Khuôn trăng đầy đặn nét ngài nở nang.
Hoa cười ngọc thốt đoan trang,
Mây thua nước tóc tuyết nhường màu da.
Câu 1 khái quát vẻ đẹp “trang trọng”: cao sang, quý phái.
Câu 2–3 đặc tả bằng bút pháp ước lệ: khuôn mặt đầy đặn như trăng rằm, lông mày sắc nét, nụ cười tươi như hoa, giọng nói trong như ngọc.
Câu 4: thiên nhiên “thua”, “nhường” — vẻ đẹp hài hòa với tự nhiên.
Đánh giá: chân dung phúc hậu, đoan trang.
Luận điểm 1 — vẻ đẹp: phúc hậu, đoan trang, “trang trọng khác vời”.
Luận điểm 2 — nghệ thuật: lấy thiên nhiên đẹp nhất (trăng, hoa, ngọc, mây, tuyết) làm chuẩn mực; so sánh, ẩn dụ, ước lệ tượng trưng.
Luận điểm 3 — dự báo số phận: thiên nhiên chỉ “thua”, “nhường” → Vân hòa hợp với đời, cuộc sống sẽ êm đềm. Đối sánh với Kiều: “hoa ghen”, “liễu hờn” → thiên nhiên đố kị, báo trước cuộc đời truân chuyên.
3Bài tập tự luận — gợi ý nhiều tầng
Làm ra giấy trước, rồi điền kết quả vào các mốc chấm bên dưới để máy chấm điểm (giống biểu điểm của giám khảo). Bí thì mở từng gợi ý một. Nếu xem lời giải trước khi nộp, bài vẫn được chấm thử nhưng không lưu điểm.
Hãy phân tích đề: thao tác, phạm vi, vấn đề trọng tâm.
Thuyền ai thấp thoáng cánh buồm xa xa?
Buồn trông ngọn nước mới sa,
Hoa trôi man mác biết là về đâu?
Buồn trông nội cỏ rầu rầu,
Chân mây mặt đất một màu xanh xanh.
Buồn trông gió cuốn mặt duềnh,
Ầm ầm tiếng sóng kêu quanh ghế ngồi.
(a) Đánh giá chung: tài năng tả cảnh ngụ tình; tấm lòng cảm thương của Nguyễn Du.
(b) Giải thích “tả cảnh ngụ tình”, “bậc thầy”; giới thiệu hoàn cảnh của Kiều.
(c) Phân tích bốn bức tranh cảnh – tình (cửa bể, ngọn nước, nội cỏ, gió sóng).
(d) Nghệ thuật tổ chức đoạn thơ: phép lặp, trình tự cảnh, từ láy.
Sắp xếp phần thân bài và chọn câu mở bài, câu kết luận phù hợp.
(1) Nguyễn Du viết: “Buồn trông ngọn nước mới sa, / Hoa trôi man mác biết là về đâu?”. (2) Hình ảnh cánh hoa mong manh bị dòng nước cuốn đi, cùng từ láy “man mác”, gợi một sự trôi dạt vô định. (3) Cánh hoa ấy chính là thân phận Kiều, đẹp mà không tự quyết được đời mình — một ẩn dụ đầy xót thương. (4) Hình ảnh này gợi nhớ những câu ca dao “Thân em…” của người phụ nữ xưa, cho thấy Nguyễn Du kế thừa và nâng cao tiếng nói dân gian.
Bài viết hoàn chỉnh
Trong văn chương trung đại, thiên nhiên hiếm khi chỉ là thiên nhiên; nó thường là tấm gương soi bóng tâm hồn con người. Nguyễn Du đã đưa lối viết ấy lên một tầm cao mới, đến mức có ý kiến cho rằng ông là bậc thầy của nghệ thuật tả cảnh ngụ tình. Tám câu thơ cuối đoạn trích “Kiều ở lầu Ngưng Bích” là minh chứng thuyết phục cho nhận định đó.
Trước hết, cần hiểu tả cảnh ngụ tình là mượn cảnh vật để gửi gắm tâm trạng, khiến cảnh và tình hòa quyện, cảnh trở thành tiếng nói của tình. Gọi Nguyễn Du là “bậc thầy” nghĩa là khẳng định ông không chỉ dùng thủ pháp này mà còn dùng đến độ tinh tế, mỗi nét cảnh đều thấm một sắc thái tâm trạng. Đoạn thơ đặt trong hoàn cảnh Kiều bị giam lỏng ở lầu Ngưng Bích, một mình đối diện với không gian mênh mông và nỗi lo về tương lai.
Bức tranh thứ nhất là cửa bể chiều hôm với cánh buồm “thấp thoáng”, “xa xa”. Thời điểm chiều tà vốn gợi nỗi nhớ nhà, còn cánh buồm lúc ẩn lúc hiện nơi cuối tầm mắt lại càng làm quê nhà thêm vời vợi. Câu hỏi tu từ “Thuyền ai…?” bỏ lửng không lời đáp, bởi nơi đất khách chẳng có ai thấu hiểu nàng; điều ấy càng khắc sâu khát khao trở về và nỗi cô độc, lạc lõng của Kiều. Tiếp đó, hình ảnh “hoa trôi man mác” trên dòng nước mới sa là một ẩn dụ đặc sắc: cánh hoa mong manh bị dòng nước cuốn đi chính là thân phận người con gái tài sắc đang trôi nổi, không biết sẽ dạt về đâu.
Bức tranh thứ ba mở ra nội cỏ “rầu rầu” và một màu “xanh xanh” trải dài từ chân mây đến mặt đất. Từ láy “rầu rầu” vốn dùng cho con người nay gán cho cỏ, khiến cả cánh đồng như héo úa theo nỗi buồn của Kiều; sắc xanh nhạt nhòa, đơn điệu gợi một tương lai mờ mịt, bế tắc. Cuối cùng, cảnh gió cuốn mặt duềnh và âm thanh “ầm ầm” của sóng biển vây quanh ghế ngồi đã đẩy tâm trạng lên đỉnh điểm. Nếu những câu trước là nỗi buồn lặng lẽ thì đến đây là nỗi hãi hùng, như báo trước những giông tố sắp ập xuống cuộc đời nàng.
Tài năng của Nguyễn Du còn thể hiện ở cách tổ chức đoạn thơ. Cụm từ “buồn trông” lặp lại ở đầu bốn cặp câu tạo nên nhịp điệu trầm buồn, mỗi lần lặp lại là một đợt sóng lòng dâng lên. Cảnh vật được sắp xếp từ xa đến gần, màu sắc từ nhạt đến đậm, âm thanh từ tĩnh đến động, tương ứng với cảm xúc từ nhớ nhung, lo âu đến sợ hãi. Các từ láy “thấp thoáng”, “man mác”, “rầu rầu”, “ầm ầm” vừa tả cảnh vừa tả lòng, cho thấy ngôn ngữ thơ Nguyễn Du đạt đến độ tinh luyện.
Tuy nhiên, cũng cần thấy rằng tả cảnh ngụ tình không phải là sáng tạo riêng của Nguyễn Du mà là thủ pháp quen thuộc của thơ ca trung đại. So với nhiều tác giả cùng thời, ông khác ở chỗ cảnh trong thơ không ước lệ chung chung mà vận động theo diễn biến tâm lí của nhân vật. Chính ông đã đúc kết điều ấy bằng câu thơ “Người buồn cảnh có vui đâu bao giờ”.
Tóm lại, qua tám câu thơ cuối đoạn trích, có thể khẳng định ý kiến trên hoàn toàn xác đáng. Bằng nghệ thuật tả cảnh ngụ tình bậc thầy, Nguyễn Du đã để thiên nhiên cất lên tiếng nói của một tâm hồn cô đơn, lo sợ, đồng thời bày tỏ niềm cảm thương sâu sắc với thân phận con người. Đó cũng là bài học quý cho người đọc hôm nay: muốn hiểu thơ, phải đọc được tình trong cảnh.
4Trắc nghiệm 15 câu — 3 tầng
- (1) Đó là một tương lai mờ mịt, Kiều không biết nương tựa vào đâu.
- (2) Câu thơ “Chân mây mặt đất một màu xanh xanh” trải ra một không gian mênh mông.
- (3) Cảnh nội cỏ thể hiện nỗi buồn chán, bế tắc của Kiều.
- (4) Từ láy “xanh xanh” gợi sắc màu nhạt nhòa, đơn điệu, nhìn mãi không thấy điểm dừng.
- Bước 1. Đề yêu cầu phân tích tám câu cuối đoạn “Kiều ở lầu Ngưng Bích”.
- Bước 2. Luận điểm 1: cảnh cửa bể chiều hôm gợi nỗi nhớ nhà, cô đơn của Kiều.
- Bước 3. Dẫn chứng: “Thuyền ai thấp thoáng cánh buồm xa xa?” — cánh buồm rõ nét, đang về gần, thể hiện niềm vui sắp đoàn tụ.
- Bước 4. Đánh giá: cảnh nhuốm tâm trạng, đúng nghệ thuật tả cảnh ngụ tình.