Văn chuyên 9 · Tăng tốc

Nghị luận văn học: bài viết hoàn chỉnh

Đọc đề trúng trọng tâm, lập dàn ý theo luận điểm, viết đoạn phân tích “Trích – Soi – Bình – Liên”, tránh diễn xuôi và biết đánh giá, mở rộng.

15 câu trắc nghiệm 5 bài tự luận

1Bài giảng tư duy

Bài nghị luận văn học ở đề chuyên chấm tư duy, không chấm số trang. Giám khảo hỏi ba câu: Em có hiểu đúng đề không? Em có phát hiện được cái hay không? Em có lý giải vì sao nó hay không?

Quy trình 4 bước:

  1. Đọc đề: gạch chân thao tác (phân tích, cảm nhận, làm sáng tỏ, so sánh), phạm vi (đoạn trích, hình tượng, nhân vật) và nhận định (nếu có).
  2. Tìm ý: trả lời lần lượt Cái gì? (nội dung, tâm trạng) — Như thế nào? (từ ngữ, hình ảnh, biện pháp) — Vì sao hay? (giá trị, tài năng tác giả).
  3. Lập dàn ý theo luận điểm, không theo kiểu kể lại từng câu. Mở bài nêu vấn đề → Thân bài: khái quát → các luận điểm → đánh giá chung → Kết bài.
  4. Viết từng đoạn phân tích theo công thức “Trích – Soi – Bình – Liên”: trích dẫn chính xác → soi từ ngữ, hình ảnh, biện pháp → bình giá trị, cảm xúc → liên hệ, so sánh để làm nổi bật.

Điểm cộng của bài chuyên: có ý đối sánh (với đoạn thơ khác, tác giả khác), có câu lý luận ngắn gọn ở phần đánh giá, và kết bài khẳng định lại nhận định bằng lời mới.

Dấu hiệu nhận dạng
  • Đề có chữ phân tích, cảm nhận → trọng tâm là phát hiện cái hay và lý giải; không cần tiểu sử dài.
  • Đề có một nhận định (“Có ý kiến cho rằng…”) → phải giải thích nhận định ở đầu thân bài và quay lại đánh giá nó ở cuối.
  • Đề có so sánh hai đoạn → phân tích từng đối tượng rồi chỉ ra giống – khác và lý giải vì sao khác.
Bẫy thường gặp
  • Diễn xuôi: chép câu thơ rồi kể lại bằng văn xuôi, không chỉ ra cái hay.
  • Gọi tên biện pháp tu từ nhưng không nói hiệu quả nghệ thuật.
  • Trích dẫn sai chữ trong câu thơ — lỗi bị trừ điểm nặng ở đề chuyên.
  • Mở bài lan man về tiểu sử; kết bài đưa thêm luận điểm mới.

2Ví dụ nhiều cách giải

Một đề — hai cách triển khai
Cảm nhận của em về bức chân dung Thúy Vân trong đoạn trích “Chị em Thúy Kiều” (Nguyễn Du):
Vân xem trang trọng khác vời,
Khuôn trăng đầy đặn nét ngài nở nang.
Hoa cười ngọc thốt đoan trang,
Mây thua nước tóc tuyết nhường màu da.
Cách 1: Phân tích theo trình tự câu thơ

Câu 1 khái quát vẻ đẹp “trang trọng”: cao sang, quý phái.

Câu 2–3 đặc tả bằng bút pháp ước lệ: khuôn mặt đầy đặn như trăng rằm, lông mày sắc nét, nụ cười tươi như hoa, giọng nói trong như ngọc.

Câu 4: thiên nhiên “thua”, “nhường” — vẻ đẹp hài hòa với tự nhiên.

Đánh giá: chân dung phúc hậu, đoan trang.

Cách 2: Phân tích theo luận điểm

Luận điểm 1 — vẻ đẹp: phúc hậu, đoan trang, “trang trọng khác vời”.

Luận điểm 2 — nghệ thuật: lấy thiên nhiên đẹp nhất (trăng, hoa, ngọc, mây, tuyết) làm chuẩn mực; so sánh, ẩn dụ, ước lệ tượng trưng.

Luận điểm 3 — dự báo số phận: thiên nhiên chỉ “thua”, “nhường” → Vân hòa hợp với đời, cuộc sống sẽ êm đềm. Đối sánh với Kiều: “hoa ghen”, “liễu hờn” → thiên nhiên đố kị, báo trước cuộc đời truân chuyên.

So sánh: Cách 1 an toàn, hợp với đoạn văn ngắn nhưng dễ sa vào diễn xuôi. Cách 2 thể hiện tư duy khái quát, có ý đối sánh Vân – Kiều nên được giám khảo chuyên đánh giá cao hơn.

3Bài tập tự luận — gợi ý nhiều tầng

Làm ra giấy trước, rồi điền kết quả vào các mốc chấm bên dưới để máy chấm điểm (giống biểu điểm của giám khảo). Bí thì mở từng gợi ý một. Nếu xem lời giải trước khi nộp, bài vẫn được chấm thử nhưng không lưu điểm.

Bài 1 Cơ bản Máy chấm · 10 điểm
Đọc đề: “Có ý kiến cho rằng: Nguyễn Du là bậc thầy của nghệ thuật tả cảnh ngụ tình. Qua tám câu thơ cuối đoạn trích ‘Kiều ở lầu Ngưng Bích’, em hãy làm sáng tỏ ý kiến trên.”
Hãy phân tích đề: thao tác, phạm vi, vấn đề trọng tâm.
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
3đThao tác đề yêu cầu (cụm 3 chữ, trong đề):
Gõ từ / cụm từ có dấu tiếng Việt (không phân biệt chữ hoa, chữ thường).
3đPhạm vi: tám câu thơ cuối của đoạn trích nào?
Gõ từ / cụm từ có dấu tiếng Việt (không phân biệt chữ hoa, chữ thường).
4đVấn đề trọng tâm cần làm rõ là:
Bài 2 Cơ bản Máy chấm · 10 điểm
Đọc tám câu thơ:
Buồn trông cửa bể chiều hôm,
Thuyền ai thấp thoáng cánh buồm xa xa?
Buồn trông ngọn nước mới sa,
Hoa trôi man mác biết là về đâu?
Buồn trông nội cỏ rầu rầu,
Chân mây mặt đất một màu xanh xanh.
Buồn trông gió cuốn mặt duềnh,
Ầm ầm tiếng sóng kêu quanh ghế ngồi.
(Nguyễn Du, Truyện Kiều — đoạn “Kiều ở lầu Ngưng Bích”)
Hãy chỉ ra các yếu tố nghệ thuật then chốt.
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
2,5đCụm từ lặp lại ở đầu bốn cặp câu (2 chữ):
Gõ từ / cụm từ có dấu tiếng Việt (không phân biệt chữ hoa, chữ thường).
2,5đTên biện pháp tu từ đó:
Gõ từ / cụm từ có dấu tiếng Việt (không phân biệt chữ hoa, chữ thường).
2,5đCảnh vật vận động theo trình tự:
2,5đCâu thơ thể hiện nỗi lo sợ dữ dội nhất:
Bài 3 Nâng cao Máy chấm · 10 điểm
Dàn ý cho đề ở Bài 1 bị xáo trộn:
(a) Đánh giá chung: tài năng tả cảnh ngụ tình; tấm lòng cảm thương của Nguyễn Du.
(b) Giải thích “tả cảnh ngụ tình”, “bậc thầy”; giới thiệu hoàn cảnh của Kiều.
(c) Phân tích bốn bức tranh cảnh – tình (cửa bể, ngọn nước, nội cỏ, gió sóng).
(d) Nghệ thuật tổ chức đoạn thơ: phép lặp, trình tự cảnh, từ láy.
Sắp xếp phần thân bài và chọn câu mở bài, câu kết luận phù hợp.
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
4đThứ tự thân bài hợp lý:
3đCâu mở bài phù hợp nhất:
3đCâu kết luận phù hợp nhất:
Bài 4 Nâng cao Máy chấm · 10 điểm
Đọc đoạn phân tích và xác định vai trò mỗi câu trong công thức “Trích – Soi – Bình – Liên”:
(1) Nguyễn Du viết: “Buồn trông ngọn nước mới sa, / Hoa trôi man mác biết là về đâu?”. (2) Hình ảnh cánh hoa mong manh bị dòng nước cuốn đi, cùng từ láy “man mác”, gợi một sự trôi dạt vô định. (3) Cánh hoa ấy chính là thân phận Kiều, đẹp mà không tự quyết được đời mình — một ẩn dụ đầy xót thương. (4) Hình ảnh này gợi nhớ những câu ca dao “Thân em…” của người phụ nữ xưa, cho thấy Nguyễn Du kế thừa và nâng cao tiếng nói dân gian.
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
2,5đCâu (1) là:
2,5đCâu (2) là:
2,5đCâu (3) là:
2,5đCâu (4) là:
Bài 5 HSG Máy chấm · 10 điểm
Mở rộng, đối sánh. Trong Truyện Kiều có câu: “Cảnh nào cảnh chẳng đeo sầu, / Người buồn cảnh có vui đâu bao giờ.” Hãy dùng câu thơ này để nâng cao bài viết về tám câu cuối đoạn “Kiều ở lầu Ngưng Bích”.
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
3đCâu thơ là lời đúc kết về thủ pháp nào? (cụm 4 chữ)
Gõ từ / cụm từ có dấu tiếng Việt (không phân biệt chữ hoa, chữ thường).
3đThể thơ của Truyện Kiều:
Gõ từ / cụm từ có dấu tiếng Việt (không phân biệt chữ hoa, chữ thường).
4đNét riêng của Nguyễn Du khi tả cảnh ngụ tình là:

Bài viết hoàn chỉnh

Đề bài. Có ý kiến cho rằng: Nguyễn Du là bậc thầy của nghệ thuật tả cảnh ngụ tình. Qua tám câu thơ cuối đoạn trích “Kiều ở lầu Ngưng Bích” (Truyện Kiều), em hãy làm sáng tỏ ý kiến trên. Viết bài văn khoảng 600–900 chữ.
0 chữMục tiêu: 600–900 chữ
Máy chấm theo mốc của biểu điểm (độ dài, bố cục, bàn đúng đề, ý kiến riêng, lý lẽ – dẫn chứng, phản biện, từ nối, văn phong, câu phức, viết hoa – dấu câu). Máy chưa đánh giá được ý hay hay dở như giám khảo, nên đây là điểm tham khảo. Mở bài mẫu trước khi nộp thì bài chỉ được chấm thử, không lưu điểm.
Biểu điểm (10 điểm)
Đáp ứng đề: giải thích và làm sáng tỏ ý kiến
Hiểu đúng “tả cảnh ngụ tình”, phân tích đủ tám câu, đánh giá rõ ý kiến; độ dài phù hợp.
3đ
Lập luận & bố cục
Mở bài – thân bài – kết bài rõ; mỗi đoạn có lý lẽ, dẫn chứng, đánh giá; có đối sánh, mở rộng.
3đ
Diễn đạt: từ ngữ, liên kết
Từ ngữ phong phú, ít lặp; câu chuyển ý, từ nối đa dạng; văn phong trong sáng.
2đ
Câu văn & hình thức
Câu phức đa dạng; viết hoa, dấu câu đúng; câu không quá dài hay rời rạc.
2đ

4Trắc nghiệm 15 câu — 3 tầng

Nhận diện Vận dụng Bẫy & biện luận · Câu Hai tầng chỉ được điểm khi đúng cả đáp án và lý do. Đáp án và lời giải chỉ hiện sau khi nộp bài.
Nhận diện
Nhận diện
Câu 1. Đề yêu cầu “cảm nhận” một đoạn thơ. Thao tác chủ yếu là:
Nhận diện
Câu 2. Lỗi “diễn xuôi” trong bài nghị luận văn học là:
Nhận diện Điền từ
Câu 3. Truyện Kiều của Nguyễn Du được viết theo thể thơ nào?
Gõ từ / cụm từ có dấu tiếng Việt (không phân biệt chữ hoa, chữ thường).
Nhận diện
Câu 4. Trong công thức đoạn phân tích “Trích – Soi – Bình – Liên”, bước “Soi” là:
Nhận diện Hai tầng
Câu 5. Câu thơ “Người buồn cảnh có vui đâu bao giờ” (Truyện Kiều) thể hiện quan niệm nghệ thuật nào?
Tầng 1 — Chọn đáp án
Tầng 2 — Chọn lý do đúng
Vận dụng
Vận dụng
Câu 6. Câu “Hoa trôi man mác biết là về đâu?” gợi điều gì về Kiều?
Vận dụng Điền từ
Câu 7. Trong tám câu cuối “Kiều ở lầu Ngưng Bích”, cụm từ nào lặp lại ở đầu mỗi cặp câu? (2 chữ)
Gõ từ / cụm từ có dấu tiếng Việt (không phân biệt chữ hoa, chữ thường).
Vận dụng
Câu 8. Câu mở bài nào phù hợp nhất cho đề phân tích tám câu cuối “Kiều ở lầu Ngưng Bích”?
Vận dụng Sắp xếp lập luận
Câu 9. Sắp xếp các câu thành một đoạn phân tích hợp lý:
  • (1) Đó là một tương lai mờ mịt, Kiều không biết nương tựa vào đâu.
  • (2) Câu thơ “Chân mây mặt đất một màu xanh xanh” trải ra một không gian mênh mông.
  • (3) Cảnh nội cỏ thể hiện nỗi buồn chán, bế tắc của Kiều.
  • (4) Từ láy “xanh xanh” gợi sắc màu nhạt nhòa, đơn điệu, nhìn mãi không thấy điểm dừng.
Thứ tự hợp lý là:
Vận dụng
Câu 10. Từ láy “xanh xanh” trong câu “Chân mây mặt đất một màu xanh xanh” gợi:
Bẫy & biện luận
Bẫy & biện luận Tìm bước sai
Câu 11. Bạn An lập luận cho đoạn văn phân tích:
  1. Bước 1. Đề yêu cầu phân tích tám câu cuối đoạn “Kiều ở lầu Ngưng Bích”.
  2. Bước 2. Luận điểm 1: cảnh cửa bể chiều hôm gợi nỗi nhớ nhà, cô đơn của Kiều.
  3. Bước 3. Dẫn chứng: “Thuyền ai thấp thoáng cánh buồm xa xa?” — cánh buồm rõ nét, đang về gần, thể hiện niềm vui sắp đoàn tụ.
  4. Bước 4. Đánh giá: cảnh nhuốm tâm trạng, đúng nghệ thuật tả cảnh ngụ tình.
Lời giải sai từ bước nào (bước sai đầu tiên)?
Bẫy & biện luận Hai tầng
Câu 12. Bạn Lan viết: “Đoạn thơ lặp lại cụm từ ‘buồn trông’.” rồi chuyển sang ý khác. Nhận xét nào đúng?
Tầng 1 — Chọn đáp án
Tầng 2 — Chọn lý do đúng
Bẫy & biện luận
Câu 13. Câu thơ nào dưới đây bị trích SAI so với nguyên văn Truyện Kiều?
Bẫy & biện luận
Câu 14. Kết bài nào mắc lỗi đưa thêm luận điểm mới?
Bẫy & biện luận
Câu 15. Đề so sánh hai đoạn thơ. Cách tổ chức thân bài hợp lý nhất là: