Lý luận văn học trong đề chuyên
Hiểu các khái niệm lý luận cốt lõi (chức năng, đặc trưng, nhà văn, người đọc, chi tiết nghệ thuật) và triển khai một nhận định theo 4 bước.
1Bài giảng tư duy
Đề chuyên Văn thường đưa ra một nhận định lý luận rồi yêu cầu “bàn luận và làm sáng tỏ qua tác phẩm”. Bài làm tốt phải trả lời bốn câu hỏi:
- Nhận định nói gì? — giải thích từ khóa, nghĩa đen → nghĩa bóng → ý chính.
- Vì sao đúng? — dựa trên cơ sở lý luận: văn học phản ánh đời sống bằng hình tượng, chất liệu là ngôn từ; nhà văn phải có tiếng nói riêng; người đọc là người đồng sáng tạo.
- Chứng minh thế nào? — chọn tác phẩm tiêu biểu, phân tích chi tiết đúng hướng nhận định (không phân tích lan man như bài văn thường).
- Mở rộng gì? — giới hạn của nhận định, bài học cho người viết và người đọc.
Khái niệm cần nắm: ba chức năng cơ bản nhận thức – giáo dục – thẩm mĩ; chi tiết nghệ thuật (nhỏ mà gợi nhiều); phong cách nhà văn; quan hệ kế thừa – sáng tạo.
Các ý kiến hay được dẫn: Nguyễn Đình Chiểu: “Chở bao nhiêu đạo thuyền không khẳm, / Đâm mấy thằng gian bút chẳng tà” (văn chở đạo, chống cái ác); Thạch Lam: văn chương là “một thứ khí giới thanh cao và đắc lực”; Nam Cao: văn chương cần người “khơi những nguồn chưa ai khơi”.
- Đề có ngoặc kép một câu nói về văn chương, nhà văn, người đọc → dạng nghị luận lý luận văn học.
- Đề có “bàn luận”, “suy nghĩ về ý kiến” → phải có phần vì sao đúng (và giới hạn), không chỉ chứng minh.
- Đề cho tự chọn tác phẩm → chọn tác phẩm mà mình phân tích được nhiều chi tiết đúng hướng nhận định.
- Bỏ quên nhận định: phân tích tác phẩm như bài văn thường, không quay lại chứng minh ý kiến.
- Tuyệt đối hóa: “sáng tạo” thành “càng khác người càng tốt”, “không cần học ai”.
- Dẫn chứng đúng sự thật nhưng không chứng minh được nhận định (ví dụ: số câu thơ, tiểu sử).
- Giải thích bằng cách nhắc lại nguyên văn nhận định.
2Ví dụ nhiều cách giải
Giải thích: “thợ khéo tay làm theo kiểu mẫu” = người viết lặp lại khuôn sáo; “khơi những nguồn chưa ai khơi” = tìm đề tài, cách nhìn, cách nói mới.
Bàn luận: văn học là lĩnh vực sáng tạo; mỗi tác phẩm phải là một phát hiện về đời sống và con người.
Chứng minh: Nguyễn Du dựa vào một tiểu thuyết Trung Quốc nhưng sáng tạo bằng thơ lục bát, đi sâu vào nội tâm (tả cảnh ngụ tình ở lầu Ngưng Bích).
Mở rộng: sáng tạo không đối lập với kế thừa; cái mới phải có giá trị nhân văn.
Cùng cụm từ “ta với ta”: Bà Huyện Thanh Quan (Qua Đèo Ngang) — “Một mảnh tình riêng, ta với ta” — một mình đối diện chính mình, cô đơn tuyệt đối.
Nguyễn Khuyến (Bạn đến chơi nhà) — “Bác đến chơi đây, ta với ta” — hai người bạn hòa làm một, tình bạn đủ đầy dù thiếu thốn vật chất.
→ Chất liệu cũ, nhưng “nguồn” mới: chứng minh rất sắc cho ý “khơi những nguồn chưa ai khơi”.
3Bài tập tự luận — gợi ý nhiều tầng
Làm ra giấy trước, rồi điền kết quả vào các mốc chấm bên dưới để máy chấm điểm (giống biểu điểm của giám khảo). Bí thì mở từng gợi ý một. Nếu xem lời giải trước khi nộp, bài vẫn được chấm thử nhưng không lưu điểm.
(1) Đọc Truyện Kiều, ta hiểu thêm sự bất công của xã hội phong kiến đối với người phụ nữ.
(2) Đọc Truyện Kiều, ta biết cảm thông, trân trọng những con người tài hoa mà bất hạnh.
(3) Đọc Truyện Kiều, ta say mê vẻ đẹp nhịp nhàng, tinh tế của câu thơ lục bát.
(a) Phân tích tác phẩm tiêu biểu theo đúng hướng nhận định.
(b) Giải thích từ khóa và ý chính của nhận định.
(c) Nêu giới hạn của nhận định và bài học cho người viết, người đọc.
(d) Lý giải vì sao nhận định đúng, dựa trên đặc trưng của văn học.
Hãy giải thích và chọn dẫn chứng.
Bài viết hoàn chỉnh
Mỗi tác phẩm văn chương đích thực là một lần người cầm bút đi vào vùng đất lạ của tâm hồn con người. Có lẽ bởi thế mà Nam Cao, qua lời nhân vật Hộ trong truyện ngắn “Đời thừa”, đã khẳng định văn chương chỉ dung nạp những người biết “khơi những nguồn chưa ai khơi, và sáng tạo những cái gì chưa có”. Đây là một quan niệm nghệ thuật sâu sắc, hoàn toàn xác đáng.
Trước hết, “những người thợ khéo tay, làm theo một vài kiểu mẫu đưa cho” là hình ảnh chỉ người viết thành thạo kĩ thuật nhưng chỉ lặp lại cái có sẵn, viết theo lối mòn. Ngược lại, “khơi những nguồn chưa ai khơi” là phát hiện điều mới mẻ về đời sống, con người, đồng thời tìm ra cách nói của riêng mình. Như vậy, Nam Cao đề cao sáng tạo như yêu cầu sống còn của nghề văn.
Bên cạnh đó, ý kiến ấy đúng bởi văn học là lĩnh vực của cái riêng, cái độc đáo. Khoa học có thể lặp lại một thí nghiệm, nhưng văn chương không thể lặp lại một bài thơ. Nếu nhà văn chỉ chép lại những gì người khác đã nói, tác phẩm sẽ không đem đến cho người đọc một nhận thức mới hay một rung động mới, và vì thế nhanh chóng bị lãng quên.
Truyện Kiều của Nguyễn Du là minh chứng tiêu biểu. Nguyễn Du dựa vào cốt truyện của một tiểu thuyết Trung Quốc, nhưng ông đã chuyển câu chuyện sang thể thơ lục bát của dân tộc và đặt trọng tâm vào thế giới nội tâm nhân vật. Chẳng hạn, ở đoạn “Kiều ở lầu Ngưng Bích”, điệp ngữ “buồn trông” cùng bốn bức tranh thiên nhiên từ cửa bể, ngọn nước đến nội cỏ, gió sóng đã diễn tả nỗi buồn của Kiều tăng dần đến hãi hùng. Chính sự sáng tạo ấy khiến Truyện Kiều trở thành kiệt tác, sống mãi trong lòng người đọc.
Sự sáng tạo còn hiện ra rõ khi đối sánh. Bà Huyện Thanh Quan dùng cụm từ “ta với ta” để nói nỗi cô đơn của người lữ khách. Nguyễn Khuyến cũng dùng ba chữ ấy trong “Bạn đến chơi nhà”, nhưng lại để diễn tả tình bạn tri kỉ đủ đầy dù thiếu thốn vật chất. Cùng một chất liệu cũ, nhà thơ đã khơi ra một nguồn nghĩa mới.
Tuy nhiên, cần hiểu đúng rằng sáng tạo không đối lập với kế thừa. Nguyễn Du vẫn học tập văn học dân gian và văn học trung đại; cái mới chỉ có giá trị khi nó hướng tới con người và cái đẹp, chứ không phải lạ cho lạ. Với người đọc, ý kiến của Nam Cao nhắc ta trân trọng những trang viết có tiếng nói riêng và biết tự mình khám phá tác phẩm.
Tóm lại, có thể khẳng định quan niệm của Nam Cao là một chân lí nghệ thuật. Văn chương chỉ thực sự sống khi người viết dám đào sâu, tìm tòi và sáng tạo, để mỗi trang văn trở thành một phát hiện mới về con người.
4Trắc nghiệm 15 câu — 3 tầng
- (1) Chứng minh qua tác phẩm tiêu biểu
- (2) Giải thích từ khóa, ý chính của nhận định
- (3) Mở rộng: giới hạn và bài học
- (4) Bàn luận: vì sao nhận định đúng
- Bước 1. “Thợ khéo tay làm theo kiểu mẫu” chỉ người viết lặp lại khuôn mẫu có sẵn.
- Bước 2. “Khơi những nguồn chưa ai khơi” là phát hiện điều mới về đời sống, con người.
- Bước 3. Vì vậy, nhà văn không cần học hỏi người đi trước; viết càng khác người càng tốt.
- Bước 4. Chứng minh: Nguyễn Du sáng tạo Truyện Kiều bằng thơ lục bát, đi sâu vào nội tâm.