Phương trình nghiệm nguyên: đưa về tích, chặn nghiệm, xét số dư
Ba công cụ chủ lực của đề chuyên: biến phương trình thành “tích = hằng số”, chặn miền nghiệm bằng bất đẳng thức, và dùng số dư để chứng minh vô nghiệm.
1Bài giảng tư duy
Tại sao lại nghĩ ra hướng giải này? Một phương trình hai ẩn nguyên có thể có vô số bộ số để thử. Mục tiêu của mọi phương pháp là thu hẹp về hữu hạn trường hợp:
- Đưa về tích \(A\cdot B = c\): một số nguyên \(c \ne 0\) chỉ có hữu hạn ước, nên \(A\) chỉ nhận hữu hạn giá trị.
- Chặn nghiệm: dùng bất đẳng thức (thường sau khi sắp thứ tự \(x \le y \le z\)) để một ẩn chỉ còn vài giá trị.
- Xét số dư: nếu hai vế luôn có số dư khác nhau khi chia cho cùng một số (3, 4, 8, 9...) thì phương trình vô nghiệm — không cần giải.
Ghi nhớ số dư của số chính phương: chia 3 dư 0 hoặc 1; chia 4 dư 0 hoặc 1; số lẻ bình phương chia 8 luôn dư 1.
- Có hạng tử \(xy\) cùng các hạng tử bậc nhất \(x, y\) → nhóm, thêm bớt để đưa về \((x+a)(y+b) = c\). Nếu hệ số của \(xy\) khác 1, nhân hai vế với hệ số đó trước.
- Có \(x^2 - y^2\) hoặc “\(x^2 + \ldots = y^2\)” → hiệu hai bình phương; nhớ \(x - y\) và \(x + y\) cùng tính chẵn lẻ.
- Phương trình đối xứng, nghiệm nguyên dương (như \(x + y + z = xyz\)) → giả sử \(x \le y \le z\) rồi chặn.
- Đề hỏi “chứng minh vô nghiệm” hoặc có lũy thừa lớn → nghĩ ngay tới xét số dư.
- Quên các cặp ước âm (khi đề chỉ nói “nghiệm nguyên”).
- Đếm thiếu nghiệm khi đổi dấu: \((3;4)\) kéo theo \((\pm 3; \pm 4)\).
- Giả sử \(x \le y\) nhưng quên hoán vị nghiệm khi kết luận.
2Ví dụ nhiều cách giải
Thêm 6 vào hai vế: \(xy - 2x - 3y + 6 = 7 \Leftrightarrow (x-3)(y-2) = 7\).
\(x - 3 \in \{1; 7; -1; -7\}\) tương ứng \(y - 2 \in \{7; 1; -7; -1\}\).
Đáp số: \((x;y) \in \{(4;9), (10;3), (2;-5), (-4;1)\}\).
\(y(x - 3) = 2x + 1\). Với \(x = 3\): \(0 = 7\) vô lí, nên \(x \ne 3\) và \(y = \dfrac{2x+1}{x-3} = 2 + \dfrac{7}{x-3}\).
\(y\) nguyên \(\Leftrightarrow (x - 3) \mid 7\), cho cùng 4 nghiệm như Cách 1.
3Bài tập tự luận — gợi ý nhiều tầng
Làm ra giấy trước, rồi điền kết quả vào các mốc chấm bên dưới để máy chấm điểm (giống biểu điểm của giám khảo). Bí thì mở từng gợi ý một. Nếu xem lời giải trước khi nộp, bài vẫn được chấm thử nhưng không lưu điểm.
4Trắc nghiệm 15 câu — 3 tầng
- Bước 1. \((x - y)(x + y) = 12\).
- Bước 2. \(x - y\) và \(x + y\) cùng tính chẵn lẻ, mà tích của chúng chẵn nên cả hai đều chẵn.
- Bước 3. Vì \(12 > 0\) nên chỉ cần xét các cặp dương: \((x - y; x + y) \in \{(2;6), (6;2)\}\).
- Bước 4. Giải ra \((x;y) = (4;2)\) và \((4;-2)\). Vậy phương trình có 2 nghiệm.
- (1) Giải từng hệ phương trình tương ứng với mỗi cặp ước.
- (2) Liệt kê tất cả các cặp ước (kể cả ước âm) của hằng số c.
- (3) Chọn các nghiệm nguyên, thử lại và kết luận.
- (4) Nhân với hệ số thích hợp, thêm bớt để đưa về dạng A·B = c.