Toán chuyên 9 · Tăng tốc

Phương trình nghiệm nguyên: đưa về tích, chặn nghiệm, xét số dư

Ba công cụ chủ lực của đề chuyên: biến phương trình thành “tích = hằng số”, chặn miền nghiệm bằng bất đẳng thức, và dùng số dư để chứng minh vô nghiệm.

15 câu trắc nghiệm 5 bài tự luận

1Bài giảng tư duy

Tại sao lại nghĩ ra hướng giải này? Một phương trình hai ẩn nguyên có thể có vô số bộ số để thử. Mục tiêu của mọi phương pháp là thu hẹp về hữu hạn trường hợp:

  • Đưa về tích \(A\cdot B = c\): một số nguyên \(c \ne 0\) chỉ có hữu hạn ước, nên \(A\) chỉ nhận hữu hạn giá trị.
  • Chặn nghiệm: dùng bất đẳng thức (thường sau khi sắp thứ tự \(x \le y \le z\)) để một ẩn chỉ còn vài giá trị.
  • Xét số dư: nếu hai vế luôn có số dư khác nhau khi chia cho cùng một số (3, 4, 8, 9...) thì phương trình vô nghiệm — không cần giải.

Ghi nhớ số dư của số chính phương: chia 3 dư 0 hoặc 1; chia 4 dư 0 hoặc 1; số lẻ bình phương chia 8 luôn dư 1.

Dấu hiệu nhận dạng
  • Có hạng tử \(xy\) cùng các hạng tử bậc nhất \(x, y\) → nhóm, thêm bớt để đưa về \((x+a)(y+b) = c\). Nếu hệ số của \(xy\) khác 1, nhân hai vế với hệ số đó trước.
  • Có \(x^2 - y^2\) hoặc “\(x^2 + \ldots = y^2\)” → hiệu hai bình phương; nhớ \(x - y\) và \(x + y\) cùng tính chẵn lẻ.
  • Phương trình đối xứng, nghiệm nguyên dương (như \(x + y + z = xyz\)) → giả sử \(x \le y \le z\) rồi chặn.
  • Đề hỏi “chứng minh vô nghiệm” hoặc có lũy thừa lớn → nghĩ ngay tới xét số dư.
Bẫy thường gặp
  • Quên các cặp ước âm (khi đề chỉ nói “nghiệm nguyên”).
  • Đếm thiếu nghiệm khi đổi dấu: \((3;4)\) kéo theo \((\pm 3; \pm 4)\).
  • Giả sử \(x \le y\) nhưng quên hoán vị nghiệm khi kết luận.

2Ví dụ nhiều cách giải

Một bài — hai cách nhìn
Tìm các cặp số nguyên \((x;y)\) thỏa mãn \(xy - 2x - 3y = 1\).
Cách 1: Đưa về tích

Thêm 6 vào hai vế: \(xy - 2x - 3y + 6 = 7 \Leftrightarrow (x-3)(y-2) = 7\).

\(x - 3 \in \{1; 7; -1; -7\}\) tương ứng \(y - 2 \in \{7; 1; -7; -1\}\).

Đáp số: \((x;y) \in \{(4;9), (10;3), (2;-5), (-4;1)\}\).

Cách 2: Rút một ẩn rồi tách phần nguyên

\(y(x - 3) = 2x + 1\). Với \(x = 3\): \(0 = 7\) vô lí, nên \(x \ne 3\) và \(y = \dfrac{2x+1}{x-3} = 2 + \dfrac{7}{x-3}\).

\(y\) nguyên \(\Leftrightarrow (x - 3) \mid 7\), cho cùng 4 nghiệm như Cách 1.

So sánh: Cách 1 nhanh khi \(xy\) có hệ số 1. Cách 2 tổng quát hơn — dùng được cả khi một ẩn chỉ xuất hiện bậc nhất (ví dụ \(y(x^2+1) = x + 3\)). Cả hai cách đều quy về cùng một ý: ước của một hằng số.

3Bài tập tự luận — gợi ý nhiều tầng

Làm ra giấy trước, rồi điền kết quả vào các mốc chấm bên dưới để máy chấm điểm (giống biểu điểm của giám khảo). Bí thì mở từng gợi ý một. Nếu xem lời giải trước khi nộp, bài vẫn được chấm thử nhưng không lưu điểm.

Bài 1 Cơ bản Máy chấm · 10 điểm
Tìm các cặp số nguyên \((x;y)\) thỏa mãn \(2xy - 4x + y = 7\).
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
3đĐưa phương trình về dạng \((2x+1)(y-2) = c\). Hằng số \(c\) bằng bao nhiêu?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
2đPhương trình có bao nhiêu nghiệm nguyên?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
5đNhập tất cả các nghiệm \((x;y)\).
Nhập các cặp số, ví dụ: (1;2) (3;-4)
Bài 2 Nâng cao Máy chấm · 10 điểm
Tìm các số nguyên dương \(x \le y \le z\) thỏa mãn \(\dfrac{1}{x} + \dfrac{1}{y} + \dfrac{1}{z} = 1\).
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
2đChặn được \(x \le m\). Giá trị \(m\) nhỏ nhất chặn được là bao nhiêu?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
3đCó bao nhiêu bộ \((x;y;z)\) với \(x \le y \le z\)?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
5đNhập tất cả các bộ \((x;y;z)\) với \(x \le y \le z\).
Nhập các bộ ba số, ví dụ: (1;2;3) (2;2;4)
Bài 3 Nâng cao Máy chấm · 10 điểm
Chứng minh phương trình \(x^2 + y^2 = 4z + 3\) không có nghiệm nguyên.
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
3đVế phải \(4z + 3\) chia 4 dư bao nhiêu?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
4đTổng hai số chính phương \(x^2 + y^2\) chia 4 có thể dư:
3đNếu \(x\) lẻ thì \(x^2\) chia 4 dư bao nhiêu?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
Bài 4 HSG Máy chấm · 10 điểm
Tìm các số tự nhiên \(x\) và số nguyên \(y\) thỏa mãn \(2^x + 3 = y^2\).
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
3đKhi \(x \ge 2\), số \(2^x + 3\) chia 4 dư bao nhiêu?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
2đPhương trình có bao nhiêu nghiệm \((x;y)\)?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
5đNhập tất cả các nghiệm \((x;y)\).
Nhập các cặp số, ví dụ: (1;2) (3;-4)
Bài 5 HSG Máy chấm · 10 điểm
Tìm các số nguyên \(x, y\) thỏa mãn \(x^2 + 2y^2 + 2xy + 2x + 4y = 3\).
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
3đĐưa về \((x+y+1)^2 + (y+1)^2 = c\). Hằng số \(c\) bằng bao nhiêu?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
2đPhương trình có bao nhiêu nghiệm nguyên?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
5đNhập tất cả các nghiệm \((x;y)\).
Nhập các cặp số, ví dụ: (1;2) (3;-4)

4Trắc nghiệm 15 câu — 3 tầng

Nhận diện Vận dụng Bẫy & biện luận · Câu Hai tầng chỉ được điểm khi đúng cả đáp án và lý do. Đáp án và lời giải chỉ hiện sau khi nộp bài.
Nhận diện
Nhận diện
Câu 1. Phương trình \(xy + 3x - 2y = 11\) được đưa về dạng tích nào?
Nhận diện
Câu 2. Phương trình nào dưới đây chắc chắn vô nghiệm nguyên khi xét số dư cho 3?
Nhận diện
Câu 3. Với phương trình nghiệm nguyên dương đối xứng \(x + y + z = xyz\), bước mở đầu hợp lý nhất để chặn nghiệm là:
Nhận diện
Câu 4. Số dư khi chia một số chính phương cho 3 chỉ có thể là:
Nhận diện
Câu 5. Phương trình \(6x + 9y = 20\) có nghiệm nguyên không?
Vận dụng
Vận dụng Điền số
Câu 6. Phương trình \(xy - x - 2y = 4\) có bao nhiêu nghiệm nguyên \((x;y)\)?
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Vận dụng
Câu 7. Phương trình \(\dfrac1x + \dfrac1y = \dfrac13\) có bao nhiêu nghiệm nguyên dương \((x;y)\)?
Vận dụng Điền số
Câu 8. Tính tổng tất cả các số nguyên dương \(n\) sao cho \(n^2 + 45\) là số chính phương.
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Vận dụng
Câu 9. Tất cả nghiệm nguyên dương của \(x + y + z = xyz\) là:
Vận dụng Điền số
Câu 10. Có bao nhiêu số nguyên \(x\) để \(\dfrac{2x+5}{x+1}\) là số nguyên?
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Bẫy & biện luận
Bẫy & biện luận Tìm bước sai
Câu 11. Bạn An giải phương trình nghiệm nguyên \(x^2 - y^2 = 12\) như sau:
  1. Bước 1. \((x - y)(x + y) = 12\).
  2. Bước 2. \(x - y\) và \(x + y\) cùng tính chẵn lẻ, mà tích của chúng chẵn nên cả hai đều chẵn.
  3. Bước 3. Vì \(12 > 0\) nên chỉ cần xét các cặp dương: \((x - y; x + y) \in \{(2;6), (6;2)\}\).
  4. Bước 4. Giải ra \((x;y) = (4;2)\) và \((4;-2)\). Vậy phương trình có 2 nghiệm.
Lời giải sai từ bước nào (bước sai đầu tiên)?
Bẫy & biện luận Hai tầng
Câu 12. Phương trình \(x^2 + y^2 = 4z + 3\) có nghiệm nguyên không?
Tầng 1 — Chọn đáp án
Tầng 2 — Chọn lý do đúng
Bẫy & biện luận Sắp xếp lập luận
Câu 13. Sắp xếp các bước của phương pháp “đưa về phương trình tích”:
  • (1) Giải từng hệ phương trình tương ứng với mỗi cặp ước.
  • (2) Liệt kê tất cả các cặp ước (kể cả ước âm) của hằng số c.
  • (3) Chọn các nghiệm nguyên, thử lại và kết luận.
  • (4) Nhân với hệ số thích hợp, thêm bớt để đưa về dạng A·B = c.
Thứ tự hợp lý là:
Bẫy & biện luận Điền số
Câu 14. Phương trình \(x^2 + y^2 = 25\) có bao nhiêu nghiệm nguyên \((x;y)\)?
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Bẫy & biện luận Hai tầng
Câu 15. Bạn Bình nói: “Phương trình \(x^2 - y^2 = 2026\) có nghiệm nguyên vì 2026 là số chẵn.” Bình nói đúng hay sai?
Tầng 1 — Chọn đáp án
Tầng 2 — Chọn lý do đúng