Bất đẳng thức & cực trị: Cô-si, điểm rơi, dạng Engel
Tìm GTLN, GTNN bằng bất đẳng thức Cô-si (AM-GM), kỹ thuật chọn điểm rơi và bất đẳng thức Cauchy–Schwarz dạng Engel (Svac-xơ).
1Bài giảng tư duy
Tại sao lại nghĩ ra hướng giải này? Bài cực trị luôn gồm hai việc: (1) chứng minh \(P \ge m\) (hoặc \(P \le M\)); (2) chỉ ra giá trị của biến để dấu “=” xảy ra. Thiếu việc (2) là chưa tìm được GTNN/GTLN.
- Cô-si 2 số (\(a, b \ge 0\)): \(a + b \ge 2\sqrt{ab}\), dấu “=” khi \(a = b\). Tổng cố định → tích lớn nhất khi hai số bằng nhau; tích cố định → tổng nhỏ nhất khi hai số bằng nhau.
- Điểm rơi: đoán trước giá trị làm \(P\) nhỏ nhất (thường ở biên hoặc khi các biến bằng nhau), rồi tách các hạng tử sao cho khi áp dụng Cô-si, dấu “=” rơi đúng vào điểm đó.
- Dạng Engel: \(\dfrac{a^2}{x} + \dfrac{b^2}{y} \ge \dfrac{(a+b)^2}{x+y}\) (\(x, y > 0\)), dấu “=” khi \(\dfrac ax = \dfrac by\). Dùng khi có tổng các phân thức mà tử là bình phương.
- Có tích \(x \cdot \dfrac{k}{x}\) không phụ thuộc \(x\) → Cô-si cho hai số \(x\) và \(\dfrac kx\).
- Điều kiện dạng \(x \ge a\) (miền bị chặn) → điểm rơi thường tại biên \(x = a\), phải tách hệ số.
- Tổng các phân thức \(\dfrac{a^2}{x} + \dfrac{b^2}{y} + \ldots\), hoặc \(\dfrac1a + \dfrac4b\) → dạng Engel.
- Biểu thức đối xứng → dự đoán cực trị khi các biến bằng nhau.
- Vế phải sau khi áp dụng Cô-si còn chứa biến — chưa phải GTNN.
- Dấu “=” rơi vào giá trị không thuộc miền điều kiện.
- Áp dụng Cô-si cho số âm.
2Ví dụ nhiều cách giải
\(P = \dfrac{a + b}{ab} = \dfrac{1}{ab}\). Theo Cô-si: \(ab \le \left(\dfrac{a+b}{2}\right)^2 = \dfrac14\) nên \(P \ge 4\).
Dấu “=” khi \(a = b = \dfrac12\). GTNN của \(P\) là 4.
\(\dfrac{1^2}{a} + \dfrac{1^2}{b} \ge \dfrac{(1+1)^2}{a+b} = 4\). Dấu “=” khi \(\dfrac1a = \dfrac1b\) tức \(a = b = \dfrac12\).
\(P = (a+b)\left(\dfrac1a + \dfrac1b\right) = 2 + \dfrac ba + \dfrac ab \ge 2 + 2 = 4\).
3Bài tập tự luận — gợi ý nhiều tầng
Làm ra giấy trước, rồi điền kết quả vào các mốc chấm bên dưới để máy chấm điểm (giống biểu điểm của giám khảo). Bí thì mở từng gợi ý một. Nếu xem lời giải trước khi nộp, bài vẫn được chấm thử nhưng không lưu điểm.
4Trắc nghiệm 15 câu — 3 tầng
- Bước 1. Áp dụng Cô-si: \(x + \dfrac1x \ge 2\sqrt{x \cdot \dfrac1x} = 2\).
- Bước 2. Dấu “=” trong bất đẳng thức ở Bước 1 chỉ xảy ra khi \(x = \dfrac1x\), tức \(x = 1\).
- Bước 3. Vậy GTNN của \(P\) bằng 2.
- (1) Cộng vế theo vế ba bất đẳng thức.
- (2) Chia hai vế cho 2 rồi kết luận; dấu “=” khi \(a = b = c\).
- (3) Từ \((x - y)^2 \ge 0\) suy ra \(x^2 + y^2 \ge 2xy\) với mọi \(x, y\).
- (4) Áp dụng cho ba cặp \((a, b), (b, c), (c, a)\).