Toán chuyên 9 · Tăng tốc

Bất đẳng thức & cực trị: Cô-si, điểm rơi, dạng Engel

Tìm GTLN, GTNN bằng bất đẳng thức Cô-si (AM-GM), kỹ thuật chọn điểm rơi và bất đẳng thức Cauchy–Schwarz dạng Engel (Svac-xơ).

15 câu trắc nghiệm 5 bài tự luận

1Bài giảng tư duy

Tại sao lại nghĩ ra hướng giải này? Bài cực trị luôn gồm hai việc: (1) chứng minh \(P \ge m\) (hoặc \(P \le M\)); (2) chỉ ra giá trị của biến để dấu “=” xảy ra. Thiếu việc (2) là chưa tìm được GTNN/GTLN.

  • Cô-si 2 số (\(a, b \ge 0\)): \(a + b \ge 2\sqrt{ab}\), dấu “=” khi \(a = b\). Tổng cố định → tích lớn nhất khi hai số bằng nhau; tích cố định → tổng nhỏ nhất khi hai số bằng nhau.
  • Điểm rơi: đoán trước giá trị làm \(P\) nhỏ nhất (thường ở biên hoặc khi các biến bằng nhau), rồi tách các hạng tử sao cho khi áp dụng Cô-si, dấu “=” rơi đúng vào điểm đó.
  • Dạng Engel: \(\dfrac{a^2}{x} + \dfrac{b^2}{y} \ge \dfrac{(a+b)^2}{x+y}\) (\(x, y > 0\)), dấu “=” khi \(\dfrac ax = \dfrac by\). Dùng khi có tổng các phân thức mà tử là bình phương.
Dấu hiệu nhận dạng
  • Có tích \(x \cdot \dfrac{k}{x}\) không phụ thuộc \(x\) → Cô-si cho hai số \(x\) và \(\dfrac kx\).
  • Điều kiện dạng \(x \ge a\) (miền bị chặn) → điểm rơi thường tại biên \(x = a\), phải tách hệ số.
  • Tổng các phân thức \(\dfrac{a^2}{x} + \dfrac{b^2}{y} + \ldots\), hoặc \(\dfrac1a + \dfrac4b\) → dạng Engel.
  • Biểu thức đối xứng → dự đoán cực trị khi các biến bằng nhau.
Bẫy thường gặp
  • Vế phải sau khi áp dụng Cô-si còn chứa biến — chưa phải GTNN.
  • Dấu “=” rơi vào giá trị không thuộc miền điều kiện.
  • Áp dụng Cô-si cho số âm.

2Ví dụ nhiều cách giải

Ba con đường đến cùng một đáp số
Cho \(a, b > 0\) và \(a + b = 1\). Tìm GTNN của \(P = \dfrac1a + \dfrac1b\).
Cách 1: Cô-si cho tích

\(P = \dfrac{a + b}{ab} = \dfrac{1}{ab}\). Theo Cô-si: \(ab \le \left(\dfrac{a+b}{2}\right)^2 = \dfrac14\) nên \(P \ge 4\).

Dấu “=” khi \(a = b = \dfrac12\). GTNN của \(P\) là 4.

Cách 2: Dạng Engel

\(\dfrac{1^2}{a} + \dfrac{1^2}{b} \ge \dfrac{(1+1)^2}{a+b} = 4\). Dấu “=” khi \(\dfrac1a = \dfrac1b\) tức \(a = b = \dfrac12\).

Cách 3: Nhân với tổng bằng 1

\(P = (a+b)\left(\dfrac1a + \dfrac1b\right) = 2 + \dfrac ba + \dfrac ab \ge 2 + 2 = 4\).

So sánh: Cách 2 ngắn nhất và tổng quát cho \(\dfrac{m^2}{a} + \dfrac{n^2}{b}\). Cách 3 là “mẹo” quen thuộc khi điều kiện là tổng bằng hằng số.

3Bài tập tự luận — gợi ý nhiều tầng

Làm ra giấy trước, rồi điền kết quả vào các mốc chấm bên dưới để máy chấm điểm (giống biểu điểm của giám khảo). Bí thì mở từng gợi ý một. Nếu xem lời giải trước khi nộp, bài vẫn được chấm thử nhưng không lưu điểm.

Bài 1 Cơ bản Máy chấm · 10 điểm
Chứng minh rằng với \(a, b > 0\) thì \(\dfrac ab + \dfrac ba \ge 2\).
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
3đTích \(\dfrac ab \cdot \dfrac ba\) bằng bao nhiêu?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
3đDấu “=” xảy ra khi:
4đBất đẳng thức được dùng là:
Bài 2 Cơ bản Máy chấm · 10 điểm
Với \(x > 0\), tìm GTNN của \(A = x + \dfrac4x\).
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
6đGTNN của A bằng bao nhiêu?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
4đGTNN đạt tại x bằng bao nhiêu?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
Bài 3 Nâng cao Máy chấm · 10 điểm
Với \(x \ge 3\), tìm GTNN của \(B = x + \dfrac4x\).
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
6đGTNN của B bằng bao nhiêu? (có thể nhập phân số a/b)
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
4đGTNN đạt tại x bằng bao nhiêu?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
Bài 4 Nâng cao Máy chấm · 10 điểm
Chứng minh với \(a, b, c > 0\): \((a+b)(b+c)(c+a) \ge 8abc\).
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
3đVới \(a, b > 0\), đánh giá đúng cho thừa số \(a + b\) là:
3đDấu “=” xảy ra khi:
4đKiểm tra: với \(a = 1, b = 2, c = 3\), hiệu \((a+b)(b+c)(c+a) - 8abc\) bằng bao nhiêu?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
Bài 5 HSG Máy chấm · 10 điểm
Cho \(a, b, c > 0\) và \(a + b + c = 3\). Chứng minh \(\dfrac{a^2}{b+c} + \dfrac{b^2}{c+a} + \dfrac{c^2}{a+b} \ge \dfrac32\).
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
3đKhi \(a + b + c = 3\), tổng ba mẫu \((b+c) + (c+a) + (a+b)\) bằng bao nhiêu?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
4đGiá trị nhỏ nhất của vế trái bằng bao nhiêu?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
3đDấu “=” xảy ra khi \(a = b = c = \) ?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).

4Trắc nghiệm 15 câu — 3 tầng

Nhận diện Vận dụng Bẫy & biện luận · Câu Hai tầng chỉ được điểm khi đúng cả đáp án và lý do. Đáp án và lời giải chỉ hiện sau khi nộp bài.
Nhận diện
Nhận diện
Câu 1. Bất đẳng thức Cô-si cho hai số \(a, b \ge 0\) là:
Nhận diện
Câu 2. Với \(x, y > 0\) và \(x + y\) không đổi, tích \(xy\) lớn nhất khi:
Nhận diện
Câu 3. Bất đẳng thức nào luôn đúng với mọi số thực \(a, b\) và mọi \(x, y > 0\)?
Nhận diện
Câu 4. Dự đoán GTNN của \(x + \dfrac1x\) trên miền \(x \ge 3\) đạt tại:
Nhận diện
Câu 5. Bạn Nam viết: “Với \(x > 0\), \(x^2 + \dfrac1x \ge 2\sqrt{x^2 \cdot \dfrac1x} = 2\sqrt x\) nên GTNN của \(x^2 + \dfrac1x\) là \(2\sqrt x\).” Lập luận sai ở đâu?
Vận dụng
Vận dụng Điền số
Câu 6. Với \(x > 0\), GTNN của \(x + \dfrac9x\) bằng bao nhiêu?
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Vận dụng Điền số
Câu 7. Cho \(a, b > 0\) và \(a + b = 4\). GTLN của \(ab\) bằng bao nhiêu?
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Vận dụng Điền số
Câu 8. Với \(x > 0\), GTNN của \(\dfrac{x^2 + x + 4}{x}\) bằng bao nhiêu?
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Vận dụng
Câu 9. Với \(x \ge 2\), GTNN của \(x + \dfrac1x\) là:
Vận dụng Điền số
Câu 10. Cho \(a, b, c > 0\) và \(a + b + c = 3\). GTNN của \(\dfrac1a + \dfrac1b + \dfrac1c\) bằng bao nhiêu?
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Bẫy & biện luận
Bẫy & biện luận Tìm bước sai
Câu 11. Bạn An tìm GTNN của \(P = x + \dfrac1x\) với \(x \ge 2\):
  1. Bước 1. Áp dụng Cô-si: \(x + \dfrac1x \ge 2\sqrt{x \cdot \dfrac1x} = 2\).
  2. Bước 2. Dấu “=” trong bất đẳng thức ở Bước 1 chỉ xảy ra khi \(x = \dfrac1x\), tức \(x = 1\).
  3. Bước 3. Vậy GTNN của \(P\) bằng 2.
Lời giải sai từ bước nào (bước sai đầu tiên)?
Bẫy & biện luận Hai tầng
Câu 12. Cho \(a, b > 0\) và \(a + b = 2\). GTLN của \(ab\) bằng bao nhiêu?
Tầng 1 — Chọn đáp án
Tầng 2 — Chọn lý do đúng
Bẫy & biện luận Sắp xếp lập luận
Câu 13. Sắp xếp các bước chứng minh \(a^2 + b^2 + c^2 \ge ab + bc + ca\):
  • (1) Cộng vế theo vế ba bất đẳng thức.
  • (2) Chia hai vế cho 2 rồi kết luận; dấu “=” khi \(a = b = c\).
  • (3) Từ \((x - y)^2 \ge 0\) suy ra \(x^2 + y^2 \ge 2xy\) với mọi \(x, y\).
  • (4) Áp dụng cho ba cặp \((a, b), (b, c), (c, a)\).
Thứ tự hợp lý là:
Bẫy & biện luận Điền số
Câu 14. Cho \(x, y > 0\) và \(x + y = 1\). GTNN của \(\dfrac1x + \dfrac4y\) bằng bao nhiêu?
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Bẫy & biện luận Hai tầng
Câu 15. Bạn Chi khẳng định: “Với \(a, b > 0\) và \(a + b = 1\) thì \(a^2 + b^2 \ge \dfrac12\).” Chi nói đúng hay sai?
Tầng 1 — Chọn đáp án
Tầng 2 — Chọn lý do đúng