Toán chuyên 9 · Tăng tốc

Hình học đường tròn nâng cao: tứ giác nội tiếp, phương tích, Ptolemy

Các dấu hiệu tứ giác nội tiếp, góc tạo bởi tiếp tuyến và dây, hệ thức phương tích (cát tuyến – tiếp tuyến) và định lý Ptolemy.

15 câu trắc nghiệm 5 bài tự luận

1Bài giảng tư duy

Tại sao lại nghĩ ra hướng giải này? Trong đề chuyên, đường tròn là “cỗ máy tạo góc bằng nhau”. Chứng minh được 4 điểm cùng thuộc một đường tròn là mở khóa cả loạt góc bằng nhau (cùng chắn một cung).

  • Dấu hiệu nội tiếp: tổng hai góc đối bằng 180°; hai đỉnh kề cùng nhìn một cạnh dưới hai góc bằng nhau (đặc biệt là góc vuông); góc ngoài bằng góc trong ở đỉnh đối.
  • Phương tích của điểm M: mọi đường qua M cắt đường tròn tại A, B thì \(MA \cdot MB\) không đổi. Hai dây cắt nhau tại I: \(IA \cdot IB = IC \cdot ID\). Tiếp tuyến MT: \(MT^2 = MA \cdot MB = MO^2 - R^2\).
  • Ptolemy: tứ giác ABCD nội tiếp \(\Rightarrow AC \cdot BD = AB \cdot CD + AD \cdot BC\).
Dấu hiệu nhận dạng
  • Có hai đường cao trong tam giác → các tứ giác chứa hai chân đường cao thường nội tiếp (góc vuông).
  • Đề cho độ dài trên cát tuyến/tiếp tuyến → nghĩ ngay đến phương tích hoặc tam giác đồng dạng.
  • Cần chứng minh hệ thức “tích = tổng tích” trên đường tròn → Ptolemy.
  • Cần chứng minh trung điểm/tam giác cân với trực tâm → dùng điểm đối xứng của trực tâm nằm trên đường tròn ngoại tiếp.
Bẫy thường gặp
  • Cộng hai góc không phải hai góc đối của tứ giác.
  • Nhầm \(MT^2 = MA \cdot AB\) (đúng phải là \(MA \cdot MB\)).
  • Nhầm góc tạo bởi tia tiếp tuyến và dây bằng cả số đo cung bị chắn (đúng phải là nửa số đo cung).

2Ví dụ nhiều cách giải

Độ dài tiếp tuyến: đồng dạng hay phương tích?
Từ điểm M ngoài đường tròn (O) kẻ tiếp tuyến MT và cát tuyến MAB (A nằm giữa M và B). Biết \(MA = 4\), \(AB = 5\). Tính MT.
Cách 1: Tam giác đồng dạng

\(\widehat{MTA} = \widehat{MBT}\) (góc tạo bởi tiếp tuyến và dây, góc nội tiếp cùng chắn cung TA), \(\widehat M\) chung \(\Rightarrow \triangle MTA \backsim \triangle MBT\) (g.g) \(\Rightarrow \dfrac{MT}{MB} = \dfrac{MA}{MT} \Rightarrow MT^2 = MA \cdot MB = 4 \cdot 9 = 36\).

\(MT = 6\).

Cách 2: Phương tích

Phương tích của M: \(MT^2 = MA \cdot MB = 4 \cdot (4 + 5) = 36\), nên \(MT = 6\).

So sánh: Cách 2 nhanh khi đã biết công thức; Cách 1 là chứng minh của công thức đó — trong bài thi tự luận nên trình bày Cách 1.

3Bài tập tự luận — gợi ý nhiều tầng

Làm ra giấy trước, rồi điền kết quả vào các mốc chấm bên dưới để máy chấm điểm (giống biểu điểm của giám khảo). Bí thì mở từng gợi ý một. Nếu xem lời giải trước khi nộp, bài vẫn được chấm thử nhưng không lưu điểm.

Bài 1 Cơ bản Máy chấm · 10 điểm
Cho tam giác ABC nhọn có các đường cao BE, CF. Chứng minh tứ giác BCEF nội tiếp.
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
3đ\(\widehat{BEC}\) bằng bao nhiêu độ?
Nhập số đo theo độ, ví dụ 60.
3đE và F cùng nhìn đoạn thẳng nào dưới góc vuông?
4đTâm đường tròn đi qua B, C, E, F là:
Bài 2 Cơ bản Máy chấm · 10 điểm
Hai dây AB và CD của một đường tròn cắt nhau tại I. Biết \(IA = 2, IB = 6, IC = 3\). Tính ID.
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
4đHệ thức được dùng là:
6đID bằng bao nhiêu?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
Bài 3 Nâng cao Máy chấm · 10 điểm
Tam giác ABC nhọn nội tiếp (O), trực tâm H. AH cắt BC tại D và cắt (O) tại K. Chứng minh D là trung điểm HK.
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
4đĐể D là trung điểm HK, cần chứng minh tam giác nào cân?
3đ\(\widehat{BAK}\) bằng góc nào (vì cùng phụ với \(\widehat{ABC}\))?
3đTrong tam giác CHK, đoạn CD là:
Bài 4 Nâng cao Máy chấm · 10 điểm
Tam giác đều ABC nội tiếp đường tròn (O). M là điểm trên cung nhỏ BC. Chứng minh \(MA = MB + MC\).
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
3đĐịnh lý được áp dụng cho tứ giác ABMC là:
3đHệ thức Ptolemy cho tứ giác nội tiếp ABMC:
2đ\(\widehat{BMA}\) bằng bao nhiêu độ?
Nhập số đo theo độ, ví dụ 45.
2đÁp dụng: nếu \(MB = 2\) và \(MC = 7\) thì MA bằng bao nhiêu?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
Bài 5 HSG Máy chấm · 10 điểm
Từ điểm M ở ngoài (O) kẻ tiếp tuyến MT và cát tuyến MAB. Biết \(MT = 6\), \(MA = 3\). Tính AB, và chứng minh \(\dfrac{TA}{TB} = \dfrac{MT}{MB}\).
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
3đMB bằng bao nhiêu?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
4đAB bằng bao nhiêu?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
3đTỉ số \(\dfrac{TA}{TB}\) bằng bao nhiêu? (nhập phân số a/b)
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).

4Trắc nghiệm 15 câu — 3 tầng

Nhận diện Vận dụng Bẫy & biện luận · Câu Hai tầng chỉ được điểm khi đúng cả đáp án và lý do. Đáp án và lời giải chỉ hiện sau khi nộp bài.
Nhận diện
Nhận diện
Câu 1. Tứ giác ABCD nội tiếp được đường tròn nếu:
Nhận diện
Câu 2. Góc tạo bởi tia tiếp tuyến và dây cung có số đo bằng:
Nhận diện
Câu 3. Hai dây AB và CD cắt nhau tại I nằm trong đường tròn. Khẳng định đúng là:
Nhận diện
Câu 4. Định lý Ptolemy cho tứ giác ABCD nội tiếp là:
Nhận diện
Câu 5. Tam giác ABC nhọn có đường cao BE, CF. Bốn điểm nào luôn cùng thuộc một đường tròn?
Vận dụng
Vận dụng Điền số
Câu 6. Hai dây AB, CD cắt nhau tại I. Biết \(IA = 4, IB = 9, IC = 3\). Tính ID.
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Vận dụng Điền số
Câu 7. Từ M kẻ tiếp tuyến MT và cát tuyến MAB với \(MA = 2\), \(AB = 6\). Tính MT.
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Vận dụng Điền số
Câu 8. Tứ giác ABCD nội tiếp có \(\widehat{BAD} = 75^\circ\). Tính số đo \(\widehat{BCD}\) (đơn vị độ).
Nhập số đo theo độ, ví dụ 60.
Vận dụng Điền số
Câu 9. Ax là tiếp tuyến tại A, cung AB nhỏ (nằm trong góc xAB) có số đo \(110^\circ\). Tính \(\widehat{xAB}\) (độ).
Nhập số đo theo độ, ví dụ 60.
Vận dụng Điền số
Câu 10. Tam giác đều ABC nội tiếp đường tròn, M trên cung nhỏ BC có \(MB = 3, MC = 5\). Tính MA.
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Bẫy & biện luận
Bẫy & biện luận Tìm bước sai
Câu 11. Tam giác ABC nhọn có đường cao BE, CF. Bạn An chứng minh BCEF nội tiếp:
  1. Bước 1. \(\widehat{BEC} = 90^\circ\) vì BE ⊥ AC.
  2. Bước 2. \(\widehat{BFC} = 90^\circ\) vì CF ⊥ AB.
  3. Bước 3. Suy ra \(\widehat{BEC} + \widehat{BFC} = 180^\circ\).
  4. Bước 4. Vậy BCEF nội tiếp vì có tổng hai góc đối bằng 180°.
Lời giải sai từ bước nào (bước sai đầu tiên)?
Bẫy & biện luận Hai tầng
Câu 12. Tứ giác ABCD có \(\widehat{DAB} = \widehat{BCD} = 90^\circ\). Tứ giác này có nội tiếp được không?
Tầng 1 — Chọn đáp án
Tầng 2 — Chọn lý do đúng
Bẫy & biện luận Sắp xếp lập luận
Câu 13. Hai dây AB và CD của (O) cắt nhau tại I. Chứng minh \(IA \cdot IB = IC \cdot ID\). Sắp xếp:
  • (a) Kết luận \(IA \cdot IB = IC \cdot ID\).
  • (b) Xét \(\triangle IAC\) và \(\triangle IDB\): \(\widehat{AIC} = \widehat{DIB}\) (đối đỉnh) và \(\widehat{IAC} = \widehat{IDB}\) (cùng chắn cung BC).
  • (c) Suy ra \(\triangle IAC \backsim \triangle IDB\) (g.g).
  • (d) Từ hai tam giác đồng dạng: \(\dfrac{IA}{ID} = \dfrac{IC}{IB}\).
Thứ tự hợp lý là:
Bẫy & biện luận Điền số
Câu 14. Từ M kẻ tiếp tuyến MT và cát tuyến MAB (A nằm giữa M và B). Biết \(MT = 10\), \(MA = 5\). Tính AB.
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Bẫy & biện luận Hai tầng
Câu 15. Đường tròn \((O; 5\text{ cm})\), điểm M cách O là 13 cm. Độ dài tiếp tuyến MT bằng bao nhiêu?
Tầng 1 — Chọn đáp án
Tầng 2 — Chọn lý do đúng