Hình học đường tròn nâng cao: tứ giác nội tiếp, phương tích, Ptolemy
Các dấu hiệu tứ giác nội tiếp, góc tạo bởi tiếp tuyến và dây, hệ thức phương tích (cát tuyến – tiếp tuyến) và định lý Ptolemy.
1Bài giảng tư duy
Tại sao lại nghĩ ra hướng giải này? Trong đề chuyên, đường tròn là “cỗ máy tạo góc bằng nhau”. Chứng minh được 4 điểm cùng thuộc một đường tròn là mở khóa cả loạt góc bằng nhau (cùng chắn một cung).
- Dấu hiệu nội tiếp: tổng hai góc đối bằng 180°; hai đỉnh kề cùng nhìn một cạnh dưới hai góc bằng nhau (đặc biệt là góc vuông); góc ngoài bằng góc trong ở đỉnh đối.
- Phương tích của điểm M: mọi đường qua M cắt đường tròn tại A, B thì \(MA \cdot MB\) không đổi. Hai dây cắt nhau tại I: \(IA \cdot IB = IC \cdot ID\). Tiếp tuyến MT: \(MT^2 = MA \cdot MB = MO^2 - R^2\).
- Ptolemy: tứ giác ABCD nội tiếp \(\Rightarrow AC \cdot BD = AB \cdot CD + AD \cdot BC\).
- Có hai đường cao trong tam giác → các tứ giác chứa hai chân đường cao thường nội tiếp (góc vuông).
- Đề cho độ dài trên cát tuyến/tiếp tuyến → nghĩ ngay đến phương tích hoặc tam giác đồng dạng.
- Cần chứng minh hệ thức “tích = tổng tích” trên đường tròn → Ptolemy.
- Cần chứng minh trung điểm/tam giác cân với trực tâm → dùng điểm đối xứng của trực tâm nằm trên đường tròn ngoại tiếp.
- Cộng hai góc không phải hai góc đối của tứ giác.
- Nhầm \(MT^2 = MA \cdot AB\) (đúng phải là \(MA \cdot MB\)).
- Nhầm góc tạo bởi tia tiếp tuyến và dây bằng cả số đo cung bị chắn (đúng phải là nửa số đo cung).
2Ví dụ nhiều cách giải
\(\widehat{MTA} = \widehat{MBT}\) (góc tạo bởi tiếp tuyến và dây, góc nội tiếp cùng chắn cung TA), \(\widehat M\) chung \(\Rightarrow \triangle MTA \backsim \triangle MBT\) (g.g) \(\Rightarrow \dfrac{MT}{MB} = \dfrac{MA}{MT} \Rightarrow MT^2 = MA \cdot MB = 4 \cdot 9 = 36\).
\(MT = 6\).
Phương tích của M: \(MT^2 = MA \cdot MB = 4 \cdot (4 + 5) = 36\), nên \(MT = 6\).
3Bài tập tự luận — gợi ý nhiều tầng
Làm ra giấy trước, rồi điền kết quả vào các mốc chấm bên dưới để máy chấm điểm (giống biểu điểm của giám khảo). Bí thì mở từng gợi ý một. Nếu xem lời giải trước khi nộp, bài vẫn được chấm thử nhưng không lưu điểm.
4Trắc nghiệm 15 câu — 3 tầng
- Bước 1. \(\widehat{BEC} = 90^\circ\) vì BE ⊥ AC.
- Bước 2. \(\widehat{BFC} = 90^\circ\) vì CF ⊥ AB.
- Bước 3. Suy ra \(\widehat{BEC} + \widehat{BFC} = 180^\circ\).
- Bước 4. Vậy BCEF nội tiếp vì có tổng hai góc đối bằng 180°.
- (a) Kết luận \(IA \cdot IB = IC \cdot ID\).
- (b) Xét \(\triangle IAC\) và \(\triangle IDB\): \(\widehat{AIC} = \widehat{DIB}\) (đối đỉnh) và \(\widehat{IAC} = \widehat{IDB}\) (cùng chắn cung BC).
- (c) Suy ra \(\triangle IAC \backsim \triangle IDB\) (g.g).
- (d) Từ hai tam giác đồng dạng: \(\dfrac{IA}{ID} = \dfrac{IC}{IB}\).