Toán chuyên 9 · Tăng tốc
Tổ hợp & toán rời rạc: Dirichlet, bất biến, đếm
Nguyên lý Dirichlet cho bài toán tồn tại, đại lượng bất biến cho bài toán “có thể hay không”, quy tắc cộng – nhân – đếm bù.
15 câu trắc nghiệm
5 bài tự luận
1Bài giảng tư duy
Tại sao lại nghĩ ra hướng giải này? Toán rời rạc thường không có công thức giải sẵn — ta cần một ý tưởng:
- Bài “chứng minh tồn tại” (luôn có 2 người..., luôn có 2 số...) → Dirichlet: nhốt \(n + 1\) thỏ vào \(n\) chuồng thì có chuồng chứa ít nhất 2 thỏ. Tổng quát: \(kn + 1\) thỏ vào \(n\) chuồng thì có chuồng chứa ít nhất \(k + 1\) thỏ. Việc khó nhất: chọn “chuồng” (thường là các số dư).
- Bài “có thể đạt trạng thái... không?” → tìm bất biến: đại lượng không đổi sau mỗi bước (tính chẵn lẻ của tổng, số dư, hiệu có dấu...). Trạng thái đầu và trạng thái đích có bất biến khác nhau thì không thể.
- Bài đếm → quy tắc nhân (các bước liên tiếp), quy tắc cộng (các trường hợp rời nhau), đếm bù (đếm tất cả trừ phần không thỏa) khi đếm trực tiếp phải chia nhiều trường hợp.
Dấu hiệu nhận dạng
- Câu hỏi “chứng minh luôn tồn tại / luôn có ít nhất” → Dirichlet.
- Có thao tác lặp lại (xóa số, đổi màu, cộng vào ô) và hỏi “có thể... không?” → bất biến.
- “Có bao nhiêu số/cách...” với nhiều ràng buộc → chia trường hợp theo chữ số đặc biệt (0, chữ số cuối) hoặc đếm bù.
Bẫy thường gặp
- Đếm chọn nhóm (không thứ tự) nhưng lại dùng quy tắc nhân như chọn có thứ tự ⇒ đếm lặp.
- Quên chữ số đầu khác 0.
- Chọn “chuồng” mà số chuồng không ít hơn số thỏ.
2Ví dụ nhiều cách giải
Đếm trực tiếp hay đếm bù?
Có bao nhiêu số tự nhiên có 3 chữ số đôi một khác nhau?
Cách 1: Quy tắc nhân
Chữ số hàng trăm: 9 cách (khác 0); hàng chục: 9 cách (khác chữ số đã chọn, được chọn 0); hàng đơn vị: 8 cách. Tổng \(9 \cdot 9 \cdot 8 = 648\).
Cách 2: Đếm bù
Số dãy 3 chữ số khác nhau (cho phép chữ số 0 đứng đầu): \(10 \cdot 9 \cdot 8 = 720\). Số dãy có 0 đứng đầu: \(9 \cdot 8 = 72\). Còn \(720 - 72 = 648\).
So sánh: Cách 1 phải chọn đúng thứ tự (xử lý chữ số đặc biệt 0 trước). Cách 2 tránh được việc chia trường hợp — rất có ích khi điều kiện phức tạp hơn.
3Bài tập tự luận — gợi ý nhiều tầng
Làm ra giấy trước, rồi điền kết quả vào các mốc chấm bên dưới để máy chấm điểm (giống biểu điểm của giám khảo). Bí thì mở từng gợi ý một. Nếu xem lời giải trước khi nộp, bài vẫn được chấm thử nhưng không lưu điểm.
Bài 1
Cơ bản
Máy chấm · 10 điểm
Lớp có 13 học sinh. Chứng minh có ít nhất 2 học sinh sinh cùng tháng.
Gợi ý 1Thỏ là gì? Chuồng là gì?
Gợi ý 2Thỏ: 13 học sinh; chuồng: 12 tháng.
Gợi ý 313 > 12.
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
4đTrong bài này có bao nhiêu “chuồng”?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
6đMở rộng: cần ít nhất bao nhiêu học sinh để chắc chắn có 3 học sinh sinh cùng tháng?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
Lời giải
Bài 2
Cơ bản
Máy chấm · 10 điểm
Chứng minh trong 6 số tự nhiên bất kì luôn có 2 số có hiệu chia hết cho 5.
Gợi ý 1Hai số có hiệu chia hết cho 5 khi nào?
Gợi ý 2Khi chúng có cùng số dư khi chia cho 5.
Gợi ý 3Có bao nhiêu số dư khi chia cho 5?
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
4đCó bao nhiêu “chuồng” (số dư khi chia cho 5)?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
6đMở rộng: cần ít nhất bao nhiêu số tự nhiên để chắc chắn có 2 số có hiệu chia hết cho 7?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
Lời giải
Bài 3
Nâng cao
Máy chấm · 10 điểm
Một hình tròn chia thành 6 ô xếp vòng, ghi lần lượt các số 1, 0, 1, 0, 0, 0. Mỗi lần được cộng thêm 1 vào hai ô kề nhau. Hỏi có thể làm cho 6 số bằng nhau không?
Gợi ý 1Tô màu xen kẽ: ô lẻ (1, 3, 5) và ô chẵn (2, 4, 6). Hai ô kề nhau luôn thuộc hai màu khác nhau.
Gợi ý 2Xét \(T = (a_1 + a_3 + a_5) - (a_2 + a_4 + a_6)\). Mỗi lần thao tác T thay đổi thế nào?
Gợi ý 3T không đổi. Ban đầu T bằng bao nhiêu? Khi 6 số bằng nhau thì T bằng bao nhiêu?
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
4đGiá trị ban đầu của \(T = (a_1 + a_3 + a_5) - (a_2 + a_4 + a_6)\) là bao nhiêu?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
3đNếu 6 số bằng nhau thì T bằng bao nhiêu?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
3đKết luận:
Lời giải
Bài 4
Nâng cao
Máy chấm · 10 điểm
Có bao nhiêu số tự nhiên có 4 chữ số đôi một khác nhau và chia hết cho 5?
Gợi ý 1Chữ số tận cùng là 0 hoặc 5 — chia hai trường hợp.
Gợi ý 2Tận cùng 0: ba chữ số đầu chọn từ 9 chữ số còn lại.
Gợi ý 3Tận cùng 5: chữ số đầu khác 0 và khác 5.
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
3đCó bao nhiêu số tận cùng là 0?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
3đCó bao nhiêu số tận cùng là 5?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
4đTổng cộng có bao nhiêu số?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
Lời giải
Bài 5
HSG
Máy chấm · 10 điểm
Cho 5 điểm bất kì nằm trong (hoặc trên cạnh) hình vuông cạnh 2. Chứng minh có 2 điểm cách nhau không quá \(\sqrt2\).
Gợi ý 1Chia hình vuông thành 4 phần bằng nhau — đó là các “chuồng”.
Gợi ý 2Mỗi phần là hình vuông cạnh 1.
Gợi ý 3Hai điểm cùng nằm trong một hình vuông cạnh 1 cách nhau không quá đường chéo.
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
4đChia hình vuông cạnh 2 thành bao nhiêu hình vuông nhỏ cạnh 1?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
3đBình phương độ dài đường chéo hình vuông cạnh 1 bằng bao nhiêu?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
3đMở rộng: với hình vuông cạnh 3, cần ít nhất bao nhiêu điểm để chắc chắn (theo cách chia ô cạnh 1) có 2 điểm cách nhau không quá \(\sqrt2\)?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
Lời giải
4Trắc nghiệm 15 câu — 3 tầng
Nhận diện
Vận dụng
Bẫy & biện luận
· Câu Hai tầng chỉ được điểm khi đúng cả đáp án và lý do. Đáp án và lời giải chỉ hiện sau khi nộp bài.
Nhận diện
Nhận diện
Câu 1. Nhốt 10 con thỏ vào 9 cái chuồng. Khẳng định nào chắc chắn đúng?
Nhận diện
Câu 2. Cần ít nhất bao nhiêu người để chắc chắn có 2 người sinh vào cùng một thứ trong tuần?
Nhận diện
Câu 3. “Đại lượng bất biến” trong một bài toán thao tác lặp là:
Nhận diện
Câu 4. Bạn Mai có 3 áo và 4 quần. Số cách chọn một bộ gồm 1 áo và 1 quần là:
Nhận diện
Câu 5. Trên bảng có một số số tự nhiên. Mỗi lần xóa hai số \(a, b\) và viết số \(a + b\). Đại lượng nào không đổi?
Vận dụng
Vận dụng
Điền số
Câu 6. Có bao nhiêu số tự nhiên chẵn có 3 chữ số đôi một khác nhau?
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Vận dụng
Điền số
Câu 7. Một lớp có 50 học sinh, điểm kiểm tra là số nguyên từ 0 đến 10. Chắc chắn có ít nhất bao nhiêu học sinh cùng điểm?
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Vận dụng
Câu 8. Cho 10 điểm, không có 3 điểm nào thẳng hàng. Số đoạn thẳng có hai đầu mút là hai trong các điểm đó là:
Vận dụng
Điền số
Câu 9. Có bao nhiêu số tự nhiên từ 1 đến 100 không chia hết cho 2 và không chia hết cho 3?
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Vận dụng
Điền số
Câu 10. Trên bảng ghi các số 1, 2, 3, ..., 10. Mỗi lần xóa hai số \(a, b\) và viết số \(a + b - 1\). Sau 9 lần, trên bảng còn một số. Số đó là bao nhiêu?
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Bẫy & biện luận
Bẫy & biện luận
Tìm bước sai
Câu 11. Có bao nhiêu cách chọn 2 bạn từ 5 bạn để đi trực nhật (2 bạn làm cùng một việc)? Bạn An làm:
- Bước 1. Chọn bạn thứ nhất: có 5 cách.
- Bước 2. Chọn bạn thứ hai từ 4 bạn còn lại: có 4 cách.
- Bước 3. Theo quy tắc nhân, số cách chọn nhóm 2 bạn là \(5 \cdot 4 = 20\).
- Bước 4. Vậy có 20 cách.
Bẫy & biện luận
Hai tầng
Câu 12. Khẳng định: “Trong 11 số nguyên bất kì luôn có 2 số có hiệu chia hết cho 10.”
Tầng 1 — Chọn đáp án
Tầng 2 — Chọn lý do đúng
Bẫy & biện luận
Sắp xếp lập luận
Câu 13. Sắp xếp các bước giải một bài toán bằng nguyên lý Dirichlet:
- (1) Áp dụng nguyên lý: có một chuồng chứa ít nhất 2 thỏ.
- (2) Xác định “thỏ” và “chuồng” phù hợp với đề bài.
- (3) Diễn giải kết luận theo yêu cầu của đề.
- (4) Kiểm tra số thỏ nhiều hơn số chuồng.
Bẫy & biện luận
Điền số
Câu 14. 8 đội bóng thi đấu vòng tròn một lượt (mỗi cặp đội gặp nhau đúng 1 trận). Có tất cả bao nhiêu trận?
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Bẫy & biện luận
Hai tầng
Câu 15. Trên bảng ghi các số 1, 2, ..., 10. Mỗi lần xóa hai số \(a, b\) và viết \(|a - b|\). Sau 9 lần còn một số. Số đó có thể bằng 0 không?
Tầng 1 — Chọn đáp án
Tầng 2 — Chọn lý do đúng