Toán chuyên 9 · Tăng tốc

Phương trình vô tỉ & hệ phương trình nâng cao

Bình phương có điều kiện, đặt ẩn phụ, đánh giá tính đơn điệu; hệ đối xứng loại 1, loại 2 và hệ đẳng cấp.

15 câu trắc nghiệm 5 bài tự luận

1Bài giảng tư duy

Tại sao lại nghĩ ra hướng giải này? Mỗi phương pháp đều nhằm bỏ đi phần “khó” của phương trình:

  • Căn thức: \(\sqrt A = B \Leftrightarrow B \ge 0\) và \(A = B^2\). Bình phương mà quên \(B \ge 0\) là sinh ra nghiệm ngoại lai.
  • Đặt ẩn phụ khi một biểu thức lặp lại (\(\sqrt{x^2+1}\) và \(x^2\)...) — nhớ ghi điều kiện của ẩn mới.
  • Hệ đối xứng loại 1 (đổi chỗ \(x, y\) mỗi phương trình không đổi): đặt \(S = x + y, P = xy\), điều kiện có nghiệm thực \(S^2 \ge 4P\).
  • Hệ đối xứng loại 2 (đổi chỗ \(x, y\) thì phương trình này thành phương trình kia): trừ vế theo vế, được \((x - y)\cdot(\ldots) = 0\).
  • Hệ đẳng cấp (mọi hạng tử cùng bậc): đặt \(x = ty\), hoặc phân tích như \((x - y)(x - 2y) = 0\).
Dấu hiệu nhận dạng
  • Một vế là căn, vế kia là đa thức → đặt điều kiện vế kia \(\ge 0\) rồi bình phương.
  • Tổng hai căn bằng hằng số → đặt điều kiện rồi bình phương hai vế, hoặc đặt \(u, v\) là hai căn để đưa về hệ đối xứng.
  • Hệ có \(x + y\) và \(xy\) xuất hiện rõ → đặt S, P.
  • Hai phương trình “soi gương” nhau → trừ vế theo vế.
Bẫy thường gặp
  • Không kiểm tra điều kiện ⇒ giữ lại nghiệm ngoại lai.
  • Quên điều kiện \(S^2 \ge 4P\) ⇒ kết luận có nghiệm trong khi vô nghiệm.
  • Chia hai vế cho biểu thức có thể bằng 0 ⇒ mất nghiệm.

2Ví dụ nhiều cách giải

Bình phương hay đặt ẩn phụ?
Giải phương trình \(\sqrt{x+3} = x - 3\).
Cách 1: Bình phương có điều kiện

Điều kiện \(x - 3 \ge 0 \Leftrightarrow x \ge 3\). Bình phương: \(x + 3 = x^2 - 6x + 9 \Leftrightarrow x^2 - 7x + 6 = 0\), được \(x = 1\) hoặc \(x = 6\).

Đối chiếu điều kiện: loại \(x = 1\). Nghiệm: \(x = 6\).

Cách 2: Đặt ẩn phụ

Đặt \(t = \sqrt{x+3} \ge 0\), \(x = t^2 - 3\). Phương trình thành \(t = t^2 - 6 \Leftrightarrow t^2 - t - 6 = 0\), được \(t = 3\) (nhận) hoặc \(t = -2\) (loại).

\(t = 3 \Rightarrow x = 6\).

So sánh: Cả hai đều phải loại 1 nghiệm. Cách 2 cho thấy rõ vì sao có nghiệm ngoại lai: nó ứng với \(t = -2 < 0\), tức \(\sqrt{x+3} = -2\) — vô lí.

3Bài tập tự luận — gợi ý nhiều tầng

Làm ra giấy trước, rồi điền kết quả vào các mốc chấm bên dưới để máy chấm điểm (giống biểu điểm của giám khảo). Bí thì mở từng gợi ý một. Nếu xem lời giải trước khi nộp, bài vẫn được chấm thử nhưng không lưu điểm.

Bài 1 Cơ bản Máy chấm · 10 điểm
Giải phương trình \(\sqrt{2x - 1} = x - 2\).
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
2đĐiều kiện để bình phương: \(x \ge \) ?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
3đNhập các nghiệm của phương trình bậc hai thu được sau khi bình phương.
Nhập các số, cách nhau bởi dấu ; ví dụ: 2; -3
5đNhập nghiệm của phương trình ban đầu.
Nhập các số, cách nhau bởi dấu ; ví dụ: 2; -3
Bài 2 Cơ bản Máy chấm · 10 điểm
Giải hệ \(\begin{cases} x + y = 5 \\ xy = 6 \end{cases}\).
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
3đ\(x, y\) là nghiệm của phương trình:
7đNhập tất cả các nghiệm \((x;y)\) của hệ.
Nhập các cặp số, ví dụ: (1;2) (3;-4)
Bài 3 Nâng cao Máy chấm · 10 điểm
Giải hệ \(\begin{cases} x + y + xy = 5 \\ x^2y + xy^2 = 6 \end{cases}\).
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
3đNhập tất cả các cặp \((S;P)\) giải được từ hệ \(S + P = 5,\ SP = 6\).
Nhập các cặp số, ví dụ: (1;2) (3;-4)
2đCó bao nhiêu cặp \((S;P)\) thỏa điều kiện \(S^2 \ge 4P\)?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
5đNhập tất cả các nghiệm \((x;y)\) của hệ.
Nhập các cặp số, ví dụ: (1;2) (3;-4)
Bài 4 Nâng cao Máy chấm · 10 điểm
Giải hệ \(\begin{cases} x^2 = 3x + 2y \\ y^2 = 3y + 2x \end{cases}\).
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
3đTrừ vế theo vế hai phương trình, ta được:
7đNhập tất cả các nghiệm \((x;y)\) của hệ.
Nhập các cặp số, ví dụ: (1;2) (3;-4)
Bài 5 HSG Máy chấm · 10 điểm
Giải phương trình \(\sqrt{x+1} + \sqrt{4-x} = 3\).
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
2đĐiều kiện xác định: \(-1 \le x \le m\). Giá trị \(m\) là bao nhiêu?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
3đSau khi bình phương hai vế (hai lần), ta được \((x+1)(4-x) = c\). Hằng số \(c\) bằng bao nhiêu?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
5đNhập tất cả các nghiệm của phương trình.
Nhập các số, cách nhau bởi dấu ; ví dụ: 2; -3

4Trắc nghiệm 15 câu — 3 tầng

Nhận diện Vận dụng Bẫy & biện luận · Câu Hai tầng chỉ được điểm khi đúng cả đáp án và lý do. Đáp án và lời giải chỉ hiện sau khi nộp bài.
Nhận diện
Nhận diện
Câu 1. \(\sqrt A = B\) tương đương với:
Nhận diện
Câu 2. Hệ \(\begin{cases} x + y = S \\ xy = P \end{cases}\) có nghiệm thực khi và chỉ khi:
Nhận diện
Câu 3. Hệ nào là hệ đối xứng loại 2 (đổi vai \(x, y\) thì phương trình này biến thành phương trình kia)?
Nhận diện
Câu 4. Với phương trình \(\sqrt{x^2+1} + x^2 = 11\), cách đặt ẩn phụ đúng là:
Nhận diện
Câu 5. Từ phương trình đẳng cấp \(x^2 - 3xy + 2y^2 = 0\) ta suy ra:
Vận dụng
Vận dụng Điền số
Câu 6. Giải phương trình \(\sqrt{x+7} = x - 5\). Nghiệm \(x\) bằng bao nhiêu?
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Vận dụng Điền số
Câu 7. Cho \(x, y\) thỏa mãn \(x + y = 7\) và \(xy = 12\). Tính \(x^2 + y^2\).
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Vận dụng
Câu 8. Phương trình \(\sqrt{x - 1} + \sqrt{x + 4} = 5\) có bao nhiêu nghiệm?
Vận dụng Điền số
Câu 9. Hệ \(\begin{cases} x + y + xy = 11 \\ x^2y + xy^2 = 30 \end{cases}\) có bao nhiêu nghiệm \((x;y)\)?
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Vận dụng
Câu 10. Nghiệm của hệ \(\begin{cases} x^2 + 1 = 2y \\ y^2 + 1 = 2x \end{cases}\) là:
Bẫy & biện luận
Bẫy & biện luận Tìm bước sai
Câu 11. Bạn An giải phương trình \(\sqrt{x+5} = x - 1\):
  1. Bước 1. Bình phương hai vế (được phương trình hệ quả): \(x + 5 = x^2 - 2x + 1\).
  2. Bước 2. \(x^2 - 3x - 4 = 0\).
  3. Bước 3. \(x = -1\) hoặc \(x = 4\).
  4. Bước 4. Vậy phương trình có hai nghiệm \(x = -1\) và \(x = 4\).
Lời giải sai từ bước nào (bước sai đầu tiên)?
Bẫy & biện luận Hai tầng
Câu 12. Phương trình \(\sqrt{x - 2} + \sqrt{1 - x} = 1\) có nghiệm không?
Tầng 1 — Chọn đáp án
Tầng 2 — Chọn lý do đúng
Bẫy & biện luận Sắp xếp lập luận
Câu 13. Sắp xếp các bước giải hệ đối xứng loại 1:
  • (1) Tìm \(x, y\) là nghiệm của \(t^2 - St + P = 0\).
  • (2) Đặt \(S = x + y,\ P = xy\) và đưa hệ về ẩn \(S, P\).
  • (3) Kiểm tra điều kiện \(S^2 \ge 4P\).
  • (4) Giải hệ theo \(S, P\).
Thứ tự hợp lý là:
Bẫy & biện luận Điền số
Câu 14. Cho \(x + y = 4\) và \(x^2 + y^2 = 10\). Tính \(x^3 + y^3\).
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Bẫy & biện luận Hai tầng
Câu 15. Bạn Dũng giải hệ \(\begin{cases} x + y = 2 \\ xy = 2 \end{cases}\) và nói “nghiệm của hệ là hai nghiệm của \(t^2 - 2t + 2 = 0\)”. Hệ có nghiệm thực không?
Tầng 1 — Chọn đáp án
Tầng 2 — Chọn lý do đúng