Phương trình vô tỉ & hệ phương trình nâng cao
Bình phương có điều kiện, đặt ẩn phụ, đánh giá tính đơn điệu; hệ đối xứng loại 1, loại 2 và hệ đẳng cấp.
1Bài giảng tư duy
Tại sao lại nghĩ ra hướng giải này? Mỗi phương pháp đều nhằm bỏ đi phần “khó” của phương trình:
- Căn thức: \(\sqrt A = B \Leftrightarrow B \ge 0\) và \(A = B^2\). Bình phương mà quên \(B \ge 0\) là sinh ra nghiệm ngoại lai.
- Đặt ẩn phụ khi một biểu thức lặp lại (\(\sqrt{x^2+1}\) và \(x^2\)...) — nhớ ghi điều kiện của ẩn mới.
- Hệ đối xứng loại 1 (đổi chỗ \(x, y\) mỗi phương trình không đổi): đặt \(S = x + y, P = xy\), điều kiện có nghiệm thực \(S^2 \ge 4P\).
- Hệ đối xứng loại 2 (đổi chỗ \(x, y\) thì phương trình này thành phương trình kia): trừ vế theo vế, được \((x - y)\cdot(\ldots) = 0\).
- Hệ đẳng cấp (mọi hạng tử cùng bậc): đặt \(x = ty\), hoặc phân tích như \((x - y)(x - 2y) = 0\).
- Một vế là căn, vế kia là đa thức → đặt điều kiện vế kia \(\ge 0\) rồi bình phương.
- Tổng hai căn bằng hằng số → đặt điều kiện rồi bình phương hai vế, hoặc đặt \(u, v\) là hai căn để đưa về hệ đối xứng.
- Hệ có \(x + y\) và \(xy\) xuất hiện rõ → đặt S, P.
- Hai phương trình “soi gương” nhau → trừ vế theo vế.
- Không kiểm tra điều kiện ⇒ giữ lại nghiệm ngoại lai.
- Quên điều kiện \(S^2 \ge 4P\) ⇒ kết luận có nghiệm trong khi vô nghiệm.
- Chia hai vế cho biểu thức có thể bằng 0 ⇒ mất nghiệm.
2Ví dụ nhiều cách giải
Điều kiện \(x - 3 \ge 0 \Leftrightarrow x \ge 3\). Bình phương: \(x + 3 = x^2 - 6x + 9 \Leftrightarrow x^2 - 7x + 6 = 0\), được \(x = 1\) hoặc \(x = 6\).
Đối chiếu điều kiện: loại \(x = 1\). Nghiệm: \(x = 6\).
Đặt \(t = \sqrt{x+3} \ge 0\), \(x = t^2 - 3\). Phương trình thành \(t = t^2 - 6 \Leftrightarrow t^2 - t - 6 = 0\), được \(t = 3\) (nhận) hoặc \(t = -2\) (loại).
\(t = 3 \Rightarrow x = 6\).
3Bài tập tự luận — gợi ý nhiều tầng
Làm ra giấy trước, rồi điền kết quả vào các mốc chấm bên dưới để máy chấm điểm (giống biểu điểm của giám khảo). Bí thì mở từng gợi ý một. Nếu xem lời giải trước khi nộp, bài vẫn được chấm thử nhưng không lưu điểm.
4Trắc nghiệm 15 câu — 3 tầng
- Bước 1. Bình phương hai vế (được phương trình hệ quả): \(x + 5 = x^2 - 2x + 1\).
- Bước 2. \(x^2 - 3x - 4 = 0\).
- Bước 3. \(x = -1\) hoặc \(x = 4\).
- Bước 4. Vậy phương trình có hai nghiệm \(x = -1\) và \(x = 4\).
- (1) Tìm \(x, y\) là nghiệm của \(t^2 - St + P = 0\).
- (2) Đặt \(S = x + y,\ P = xy\) và đưa hệ về ẩn \(S, P\).
- (3) Kiểm tra điều kiện \(S^2 \ge 4P\).
- (4) Giải hệ theo \(S, P\).