Lý luận văn học nhập môn
Nắm các khái niệm nền: đề tài – chủ đề – thông điệp, đặc trưng thơ và truyện, người kể chuyện, chi tiết nghệ thuật; triển khai một ý kiến lý luận theo 3 bước.
1Bài giảng tư duy
Lý luận văn học là “bản đồ” giúp em đọc mọi tác phẩm, kể cả tác phẩm chưa học. Học sinh giỏi không chỉ biết tác phẩm nói gì mà còn biết vì sao nó được viết như vậy.
Bộ khái niệm nền của lớp 8:
- Văn học là nghệ thuật ngôn từ: nhà văn dùng ngôn từ để xây dựng hình tượng, qua đó nói về đời sống và con người.
- Đề tài – chủ đề – thông điệp: đề tài là phạm vi đời sống được viết đến (viết về ai, về cái gì); chủ đề là vấn đề cốt lõi tác phẩm đặt ra; thông điệp là điều nhà văn muốn nhắn gửi người đọc.
- Thơ thiên về bộc lộ cảm xúc qua hình ảnh, vần, nhịp; truyện kể sự việc qua cốt truyện, nhân vật, chi tiết và người kể chuyện (ngôi thứ nhất xưng “tôi” hoặc ngôi thứ ba giấu mình).
- Chi tiết nghệ thuật: chi tiết nhỏ nhưng gợi nhiều ý nghĩa, góp phần thể hiện chủ đề.
- Nhà văn – tác phẩm – người đọc: người kể chuyện là nhân vật do nhà văn tạo ra, không đồng nhất với tác giả; người đọc cảm nhận và tự rút ra ý nghĩa.
Đề lý luận nhập môn thường đưa một ý kiến ngắn (ví dụ Lê Quý Đôn: “Thơ phát khởi từ lòng người ta”) và yêu cầu làm sáng tỏ qua một tác phẩm. Triển khai 3 bước: Giải thích từ khóa → Chứng minh bằng chi tiết đúng hướng ý kiến → Đánh giá và rút bài học cho người viết, người đọc.
- Đề có ngoặc kép một câu nói về thơ, văn, nhà văn, người đọc → dạng nghị luận lý luận văn học.
- Đề hỏi “vấn đề chính”, “điều tác giả muốn nhắn gửi” → phân biệt rõ chủ đề với thông điệp.
- Truyện có nhân vật xưng “tôi” → xác định người kể chuyện, ngôi kể và tác dụng của nó.
- Nhầm đề tài (viết về cái gì) với chủ đề (vấn đề cốt lõi được đặt ra).
- Đồng nhất người kể chuyện xưng “tôi” với chính tác giả.
- Giải thích ý kiến bằng cách chép lại nguyên văn ý kiến.
- Dẫn chứng đúng nhưng không chứng minh được ý kiến (số câu, thể thơ, tiểu sử).
2Ví dụ nhiều cách giải
Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo.
Sóng biếc theo làn hơi gợn tí,
Lá vàng trước gió khẽ đưa vèo.
Tầng mây lơ lửng trời xanh ngắt,
Ngõ trúc quanh co khách vắng teo.
Tựa gối, ôm cần lâu chẳng được,
Cá đâu đớp động dưới chân bèo.
Giải thích: “phát khởi” là nảy sinh, bắt đầu; “lòng người” là cảm xúc, tâm trạng → thơ bắt nguồn từ rung động thật của người viết.
Chứng minh: hai câu đầu — ao thu trong, lạnh, thuyền nhỏ; bốn câu giữa — sóng “gợn tí”, lá “khẽ đưa vèo”, ngõ trúc vắng → cảnh tĩnh, nhỏ, vắng; hai câu cuối — người câu cá chìm trong suy tư.
Đánh giá: cảnh thu đẹp mà buồn vì lòng nhà thơ buồn → ý kiến đúng.
Luận điểm 1 — cảm xúc chọn cảnh: nhà thơ chỉ thấy những chuyển động rất khẽ (sóng gợn tí, lá đưa vèo) — phải có tâm hồn tĩnh lặng, tinh tế mới nhận ra.
Luận điểm 2 — cảm xúc thấm vào nghệ thuật: vần hẹp gieo ở cuối các câu 1, 2, 4, 6, 8 gợi không gian thu nhỏ lại, nén nỗi buồn.
Luận điểm 3 — nỗi lòng thời thế: người “ôm cần” mà không chú tâm câu cá, gợi tâm sự của một nhà nho đã lui về ở ẩn.
3Bài tập tự luận — gợi ý nhiều tầng
Làm ra giấy trước, rồi điền kết quả vào các mốc chấm bên dưới để máy chấm điểm (giống biểu điểm của giám khảo). Bí thì mở từng gợi ý một. Nếu xem lời giải trước khi nộp, bài vẫn được chấm thử nhưng không lưu điểm.
Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo.
Sóng biếc theo làn hơi gợn tí,
Lá vàng trước gió khẽ đưa vèo.
Tầng mây lơ lửng trời xanh ngắt,
Ngõ trúc quanh co khách vắng teo.
Tựa gối, ôm cần lâu chẳng được,
Cá đâu đớp động dưới chân bèo.
Bài viết hoàn chỉnh
Người xưa vẫn nói thơ là tiếng nói của tâm hồn. Bàn về điều ấy, Lê Quý Đôn từng khẳng định: “Thơ phát khởi từ lòng người ta.” Đọc bài “Thu điếu” của Nguyễn Khuyến, em càng thấy ý kiến này hoàn toàn đúng đắn.
Trước hết, “phát khởi” có nghĩa là nảy sinh, bắt đầu, còn “lòng người” là những cảm xúc, tâm trạng sâu kín. Như vậy, ý kiến cho rằng thơ ra đời từ rung động chân thật của người viết. Bởi lẽ thơ thuộc loại trữ tình, nếu thiếu cảm xúc thì câu chữ dù khéo léo đến đâu cũng chỉ là vần điệu khô cứng.
“Thu điếu” là minh chứng rõ nét. Mở đầu bài thơ, ao thu hiện lên “lạnh lẽo”, nước “trong veo”, chiếc thuyền câu thì “bé tẻo teo”. Tiếp đó, sóng biếc chỉ “hơi gợn tí”, lá vàng chỉ “khẽ đưa vèo” trước gió. Có thể thấy, phải có một tâm hồn tĩnh lặng và tinh tế, nhà thơ mới nhận ra được những chuyển động khẽ khàng đến thế. Cảnh ở đây không ồn ào, rực rỡ mà nhỏ bé, trong trẻo và se lạnh.
Không chỉ tả cảnh, Nguyễn Khuyến còn gửi vào đó nỗi lòng của mình. Câu thơ “Ngõ trúc quanh co khách vắng teo” gợi một làng quê vắng vẻ, đồng thời gợi nỗi cô quạnh của chính tác giả. Những tiếng cùng vần hẹp được gieo liên tiếp khiến không gian như thu hẹp lại, nén chặt nỗi buồn. Đến câu kết, tiếng cá đớp động dưới chân bèo làm người ngồi câu giật mình, cho thấy ông đang chìm trong suy tư chứ không thật sự để tâm vào cần câu. Từ đó có thể hiểu, cảnh thu đẹp mà buồn vì lòng người đang nặng trĩu tâm sự thời thế của một nhà nho đã lui về ở ẩn.
Tuy nhiên, cũng cần thấy cảm xúc thôi chưa đủ làm nên bài thơ hay. So với nhiều bài thơ thu khác, tác phẩm này đặc sắc ở chỗ nỗi niềm được diễn tả bằng hình ảnh giản dị, ngôn ngữ tinh luyện và cách gieo vần độc đáo. Vì vậy, lòng người là cội nguồn, còn tài năng nghệ thuật giúp tiếng lòng ấy đến được với bạn đọc.
Tóm lại, qua “Thu điếu”, có thể khẳng định ý kiến của Lê Quý Đôn là xác đáng. Với người viết, đó là lời nhắc phải sống thật với cảm xúc của mình; với người đọc, đó là bài học khi đến với một bài thơ, hãy lắng nghe tiếng lòng ẩn sau từng cảnh vật.
4Trắc nghiệm 15 câu — 3 tầng
- (1) Chứng minh qua những hình ảnh, chi tiết tiêu biểu của tác phẩm
- (2) Giải thích từ khóa và ý chính của ý kiến
- (3) Đánh giá ý kiến, rút bài học cho người viết và người đọc
- (4) Mở bài: dẫn dắt và nêu ý kiến cần bàn
- Bước 1. Đề tài: cảnh mùa thu ở làng quê Bắc Bộ.
- Bước 2. Hình ảnh tiêu biểu: ao thu, thuyền câu, sóng biếc, lá vàng, ngõ trúc.
- Bước 3. Bài thơ chỉ tả cảnh, không gửi gắm tâm trạng gì, nên là thơ tả cảnh thuần túy.
- Bước 4. Vậy chủ đề bài thơ chỉ là vẻ đẹp của cảnh thu làng quê.