Nghị luận xã hội sắc bén
Bàn về một hiện tượng đời sống: thực trạng – nguyên nhân – tác động – giải pháp; tách thông tin khách quan với ý kiến chủ quan; bàn luận đa chiều và phản biện có lí lẽ.
1Bài giảng tư duy
Một bài nghị luận xã hội “sắc” không cần câu chữ hoa mĩ mà cần ba điều: nhìn đúng vấn đề, nhìn nhiều phía và đề xuất cụ thể.
Quy trình cho đề về một hiện tượng đời sống:
- Nêu hiện tượng bằng một câu rõ ràng (vấn đề cần bàn).
- Thực trạng: hiện tượng biểu hiện thế nào, ở đâu, phổ biến ra sao — dùng thông tin khách quan, không bịa số liệu.
- Nguyên nhân: khách quan (hoàn cảnh bên ngoài) và chủ quan (từ chính con người) — chủ quan thường là quan trọng nhất.
- Tác động: mặt tích cực, mặt tiêu cực, và điều kiện để nó có lợi hay có hại.
- Giải pháp và bài học: việc làm cụ thể, kiểm chứng được, bắt đầu từ bản thân.
Phân biệt: thông tin khách quan có thể kiểm chứng (“Thư viện mở cửa đến 17 giờ”); ý kiến chủ quan là đánh giá của người nói (“Đọc sách thú vị nhất”). Bài hay đặt ý kiến chủ quan trên nền thông tin khách quan.
Phản biện = nêu công bằng ý kiến trái chiều → thừa nhận phần đúng (nếu có) → chỉ ra chỗ chưa đúng bằng lí lẽ, bằng chứng. Tránh chê bai người nói và tránh kết luận cực đoan.
- Đề có cụm “hiện tượng”, “thực trạng”, “ngày càng nhiều bạn…” → nghị luận về một hiện tượng đời sống.
- Đề đưa một ý kiến gây tranh luận (“… đã lỗi thời”, “… là cần thiết”) → phải bàn đa chiều và có phản biện.
- Đề hỏi “em có đồng tình không?” → nêu rõ lập trường ngay ở mở bài và giữ nhất quán.
- Chỉ nêu một mặt (toàn tác hại hoặc toàn lợi ích) nên bài phiến diện.
- Đưa số liệu tự bịa hoặc “nghe nói” — làm mất độ tin cậy.
- Giải pháp là khẩu hiệu: “chúng ta hãy cố gắng hơn nữa”.
- Phản biện bằng cách chê người nói hoặc đi tới kết luận cực đoan (“cấm tuyệt đối”).
2Ví dụ nhiều cách giải
Thực trạng: dùng điện thoại lúc ăn, trước khi ngủ, cả trong giờ tự học.
Nguyên nhân: khách quan — ứng dụng được thiết kế để giữ chân người dùng; chủ quan — thiếu kế hoạch, thiếu kỹ năng tự quản thời gian.
Tác động: mất ngủ, giảm tập trung; nhưng cũng giúp kết nối, học hỏi nếu biết chọn lọc.
Giải pháp: tắt thông báo khi học, đặt giờ dùng cố định, để điện thoại ngoài phòng ngủ.
Kính 1 — mặt tích cực: tra cứu, học nhóm, cập nhật tin tức.
Kính 2 — mặt hạn chế: nghiện lướt, tiếp xúc tin chưa kiểm chứng, so sánh bản thân với người khác.
Kính 3 — điều kiện: mạng xã hội có lợi khi người dùng làm chủ thời gian và biết chọn nguồn tin.
Phản biện: “Cấm hẳn mạng xã hội” không phải giải pháp — điều cần học là cách dùng.
3Bài tập tự luận — gợi ý nhiều tầng
Làm ra giấy trước, rồi điền kết quả vào các mốc chấm bên dưới để máy chấm điểm (giống biểu điểm của giám khảo). Bí thì mở từng gợi ý một. Nếu xem lời giải trước khi nộp, bài vẫn được chấm thử nhưng không lưu điểm.
(1) Thư viện trường mở cửa từ 7 giờ đến 17 giờ các ngày trong tuần. (2) Đọc sách là thú vui hấp dẫn nhất trên đời. (3) Mỗi học sinh lớp 8A được mượn tối đa hai cuốn sách một lần. (4) Theo em, nhà trường nên mở thư viện cả vào sáng thứ bảy.
Bài viết hoàn chỉnh
Mỗi buổi tối, không ít bạn học sinh lướt điện thoại hàng giờ mà hiếm khi mở một cuốn sách. Từ thực tế ấy, có ý kiến cho rằng trong thời đại mạng xã hội, đọc sách giấy đã trở nên lỗi thời. Theo em, ý kiến này chưa thật xác đáng: cách đọc có thể thay đổi, nhưng giá trị của sách giấy vẫn còn nguyên.
Trước hết, cần thừa nhận mạng xã hội và sách điện tử đem lại nhiều tiện ích. Chỉ với chiếc điện thoại, ta có thể đọc tin tức, tra cứu kiến thức hay tải về hàng trăm cuốn sách mà không tốn chỗ cất giữ. Vì thế, nhiều người cảm thấy sách giấy cồng kềnh, chậm chạp so với nhịp sống hiện đại.
Dẫu vậy, sách giấy không hề lỗi thời bởi nó giúp người đọc tập trung và suy nghĩ sâu. Khi cầm một cuốn sách, ta không bị thông báo hay quảng cáo cắt ngang, nhờ đó có thể theo dõi trọn vẹn một câu chuyện, một lập luận dài. Chẳng hạn, năm học trước, lớp em tổ chức tuần lễ đọc sách tại thư viện trường; nhiều bạn kể rằng lần đầu tiên các bạn đọc hết một cuốn tiểu thuyết mà không phải dừng lại kiểm tra tin nhắn. Từ đó có thể thấy, sách giấy rèn cho con người sự kiên nhẫn, điều mà những dòng tin ngắn trên mạng khó mang lại.
Bên cạnh đó, đọc sách giấy không chỉ bảo vệ sức khỏe mà còn tạo nên những kỉ niệm riêng. Nhìn màn hình quá lâu dễ làm mỏi mắt, mất ngủ, còn trang giấy thì dịu mắt hơn. Một cuốn sách được tặng, được ghi chú bên lề hay được truyền từ anh chị sang em là món đồ có câu chuyện, gắn bó với người đọc lâu dài.
Mặt khác, cũng không nên cực đoan cho rằng chỉ sách giấy mới có giá trị. Sách điện tử phù hợp khi cần tra cứu nhanh hoặc khi đi xa. Điều quan trọng không phải là đọc trên giấy hay trên màn hình, mà là ta có thật sự đọc sâu, đọc chọn lọc hay chỉ lướt qua cho biết.
Từ những suy nghĩ trên, em rút ra bài học cho bản thân: mỗi ngày dành ít nhất ba mươi phút đọc sách giấy trước khi ngủ, đồng thời chỉ dùng điện thoại để tra cứu khi thật sự cần.
Tóm lại, ý kiến cho rằng đọc sách giấy đã lỗi thời là chưa đúng. Mạng xã hội có thể thay đổi thói quen của chúng ta, nhưng không thể thay thế niềm vui lặng lẽ khi lật từng trang sách, nơi con người được nuôi dưỡng cả trí tuệ lẫn tâm hồn.
4Trắc nghiệm 15 câu — 3 tầng
- (1) Chẳng hạn, nhóm bạn lớp em đọc chung một cuốn sách rồi thảo luận, ai cũng hiểu sâu hơn so với khi đọc một mình.
- (2) Đọc sách cùng bạn bè giúp việc đọc trở nên hứng thú và hiệu quả hơn.
- (3) Vì vậy, mỗi lớp có thể lập một câu lạc bộ đọc sách nhỏ.
- (4) Bởi lẽ khi chia sẻ, mỗi người phát hiện thêm những điều mình chưa nghĩ tới.
- Bước 1. Hiện nay nhiều học sinh dùng điện thoại mỗi ngày.
- Bước 2. Điện thoại giúp liên lạc, tra cứu nhưng dùng quá lâu dễ mỏi mắt.
- Bước 3. Vì điện thoại có thể gây mỏi mắt nên mọi việc dùng điện thoại đều có hại.
- Bước 4. Vậy cần cấm học sinh dùng điện thoại trong mọi trường hợp.