Số chính phương & chia hết nâng cao
Số dư và chữ số tận cùng của số chính phương, kẹp giữa hai số chính phương liên tiếp, tích các số nguyên liên tiếp.
1Bài giảng tư duy
Tại sao lại nghĩ ra hướng giải này? Số chính phương có “dấu vân tay” rất đặc trưng — chỉ cần một dấu hiệu không khớp là kết luận được ngay:
- Số dư: chia 3 dư 0 hoặc 1; chia 4 dư 0 hoặc 1; số chính phương lẻ chia 8 dư 1.
- Chữ số tận cùng: chỉ có thể là 0, 1, 4, 5, 6, 9.
- Kẹp: nếu \(k^2 < n < (k+1)^2\) thì \(n\) không là số chính phương.
- Chứng minh chia hết: phân tích thành tích các số nguyên liên tiếp — tích 2 số nguyên liên tiếp chia hết cho 2, tích 3 số chia hết cho \(1 \cdot 2 \cdot 3 = 6\), tích 4 số chia hết cho \(1 \cdot 2 \cdot 3 \cdot 4 = 24\), tích 5 số chia hết cho 120.
- Bài “tìm n để ... là số chính phương”: đặt bằng \(k^2\), đưa về hiệu hai bình phương \((k - a)(k + a) = c\).
- “Chứng minh không là số chính phương” với số rất lớn → xét chữ số tận cùng hoặc số dư (3, 4, 8).
- Biểu thức bậc hai theo \(n\) → kẹp giữa \((n + a)^2\) và \((n + a + 1)^2\), hoặc đặt bằng \(k^2\).
- “Chứng minh chia hết cho 6, 24, 30...” → tách thành tích các số liên tiếp.
- Kẹp \(n^2 < A < (n+1)^2\) nhưng quên kiểm tra với các giá trị \(n\) nhỏ (bất đẳng thức có thể chỉ đúng khi \(n \ge 2\)).
- Nghĩ tích hai số liên tiếp chia hết cho 3.
- Thử vài giá trị rồi kết luận “luôn đúng”.
2Ví dụ nhiều cách giải
\(n^2 < n^2 + n + 1 < n^2 + 2n + 1 = (n+1)^2\) (vì \(n > 0\)). Nằm giữa hai số chính phương liên tiếp nên không là số chính phương. ∎
Giả sử \(n^2 + n + 1 = k^2\) (\(k > 0\)). Nhân 4: \((2k)^2 - (2n + 1)^2 = 3 \Leftrightarrow (2k - 2n - 1)(2k + 2n + 1) = 3\).
Vì \(2k + 2n + 1 > 0\) nên \(2k + 2n + 1 = 3\) và \(2k - 2n - 1 = 1\) (thừa số lớn hơn là 3), suy ra \(n = 0\) — trái giả thiết. ∎
3Bài tập tự luận — gợi ý nhiều tầng
Làm ra giấy trước, rồi điền kết quả vào các mốc chấm bên dưới để máy chấm điểm (giống biểu điểm của giám khảo). Bí thì mở từng gợi ý một. Nếu xem lời giải trước khi nộp, bài vẫn được chấm thử nhưng không lưu điểm.
4Trắc nghiệm 15 câu — 3 tầng
- Bước 1. \(n^2 + n = n(n + 1)\) là tích hai số nguyên liên tiếp.
- Bước 2. Tích hai số nguyên liên tiếp chia hết cho 3.
- Bước 3. Nên \(n^2 + n + 2\) chia 3 dư 2.
- Bước 4. Vậy \(n^2 + n + 2\) không chia hết cho 3.
- (1) \(6n\) chia hết cho 6.
- (2) Viết \(n^3 + 5n = (n^3 - n) + 6n\).
- (3) Tổng hai số chia hết cho 6 nên \(n^3 + 5n\) chia hết cho 6.
- (4) \(n^3 - n = (n - 1)n(n + 1)\) là tích ba số nguyên liên tiếp nên chia hết cho 6.