Toán chuyên 8 · Xây nền chuyên

Hằng đẳng thức & phân tích đa thức nâng cao

Thêm bớt để tạo hiệu hai bình phương, đặt ẩn phụ, nhẩm nghiệm (định lý Bézout), hằng đẳng thức a³ + b³ + c³ − 3abc.

15 câu trắc nghiệm 5 bài tự luận

1Bài giảng tư duy

Tại sao lại nghĩ ra hướng giải này? Phân tích thành nhân tử là “chìa khóa vạn năng” của Toán 8 chuyên: rút gọn, giải phương trình, chứng minh chia hết, chứng minh số chính phương đều quy về nó. Khi các cách cơ bản (đặt nhân tử chung, nhóm, hằng đẳng thức) không dùng được, ta có 4 kỹ thuật:

  • Thêm bớt để tạo hiệu hai bình phương: \(x^4 + 4 = (x^2+2)^2 - (2x)^2\).
  • Đặt ẩn phụ khi có một cụm lặp lại: \(x(x+1)(x+2)(x+3) = (x^2+3x)(x^2+3x+2)\).
  • Nhẩm nghiệm (Bézout): nếu \(P(a) = 0\) thì \(P(x)\) chia hết cho \(x - a\). Nghiệm nguyên (nếu có) là ước của hệ số tự do.
  • Hằng đẳng thức ba biến: \(a^3 + b^3 + c^3 - 3abc = (a+b+c)(a^2+b^2+c^2-ab-bc-ca)\). Hệ quả: \(a + b + c = 0 \Rightarrow a^3 + b^3 + c^3 = 3abc\).
Dấu hiệu nhận dạng
  • Chỉ có hai hạng tử bậc chẵn và đều là bình phương (\(x^4 + 4\), \(x^4 + 64\)) → thêm bớt hạng tử ở giữa — chỉ làm được khi hạng tử thêm vào cũng là một bình phương (\(4x^2 = (2x)^2\)); \(x^4 + 1\) thì không.
  • Tích bốn thừa số cách đều \(x, x+1, x+2, x+3\) → ghép “đầu với cuối, giữa với giữa”.
  • Đa thức bậc 3 hệ số nguyên → thử nghiệm là ước của hệ số tự do.
  • Đề cho \(a + b + c = 0\) → nghĩ tới \(a^3 + b^3 + c^3 = 3abc\).
Bẫy thường gặp
  • Chia hai vế cho biểu thức chứa biến khi giải phương trình ⇒ mất nghiệm.
  • Nhầm \(a^3 + b^3 = (a+b)(a^2 + ab + b^2)\) (đúng là \(-ab\)).
  • Kết luận “không phân tích được” chỉ vì đa thức không có nghiệm.

2Ví dụ nhiều cách giải

Phân tích \(x^4 + 4\) — thêm bớt hay hệ số bất định?
Phân tích đa thức \(x^4 + 4\) thành nhân tử.
Cách 1: Thêm bớt \(4x^2\)

\(x^4 + 4 = x^4 + 4x^2 + 4 - 4x^2 = (x^2 + 2)^2 - (2x)^2 = (x^2 - 2x + 2)(x^2 + 2x + 2)\).

Cách 2: Hệ số bất định

Đa thức không có nghiệm nên tìm dạng \((x^2 + ax + b)(x^2 + cx + d)\). Đồng nhất hệ số: \(a + c = 0,\ b + d + ac = 0,\ ad + bc = 0,\ bd = 4\).

Từ \(c = -a\): \(a(d - b) = 0\). Nếu \(a = 0\) thì \(b + d = 0, bd = 4\) vô lí. Vậy \(d = b\), \(b^2 = 4\) và \(a^2 = 2b > 0\), nên \(b = d = 2\), \(a = \pm 2\): được \((x^2 - 2x + 2)(x^2 + 2x + 2)\).

So sánh: Cách 1 rất nhanh nhưng phải “nhìn ra” hạng tử cần thêm (\(2 \cdot x^2 \cdot 2\)). Cách 2 chậm hơn nhưng không cần mẹo — dùng được với các đa thức bậc 4 phân tích được thành hai tam thức hệ số nguyên.

3Bài tập tự luận — gợi ý nhiều tầng

Làm ra giấy trước, rồi điền kết quả vào các mốc chấm bên dưới để máy chấm điểm (giống biểu điểm của giám khảo). Bí thì mở từng gợi ý một. Nếu xem lời giải trước khi nộp, bài vẫn được chấm thử nhưng không lưu điểm.

Bài 1 Cơ bản Máy chấm · 10 điểm
Phân tích \(x^3 - 7x + 6\) thành nhân tử.
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
6đNhập tất cả các nghiệm của đa thức \(x^3 - 7x + 6\).
Nhập các số, cách nhau bởi dấu ; ví dụ: 2; -3
4đKết quả phân tích là:
Bài 2 Nâng cao Máy chấm · 10 điểm
Chứng minh \(n(n+1)(n+2)(n+3) + 1\) là số chính phương với mọi số nguyên \(n\).
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
4đẨn phụ thích hợp là:
6đVới \(n = 2\), biểu thức bằng bình phương của số nguyên dương nào?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
Bài 3 Nâng cao Máy chấm · 10 điểm
Cho \(a + b + c = 0\). Chứng minh \(a^3 + b^3 + c^3 = 3abc\).
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
5đKiểm tra với \(a = 1, b = 2, c = -3\): \(a^3 + b^3 + c^3\) bằng bao nhiêu?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
5đBước then chốt của chứng minh là:
Bài 4 Nâng cao Máy chấm · 10 điểm
Phân tích \((x^2 + x)^2 + 4(x^2 + x) - 12\) thành nhân tử.
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
4đVới \(t = x^2 + x\): \(t^2 + 4t - 12\) bằng:
6đNhập tất cả các nghiệm (thực) của đa thức.
Nhập các số, cách nhau bởi dấu ; ví dụ: 2; -3
Bài 5 HSG Máy chấm · 10 điểm
Tìm \(a\) để đa thức \(x^3 + ax^2 - 4\) chia hết cho \(x - 2\). Với \(a\) đó, phân tích đa thức thành nhân tử.
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
5đGiá trị của a là bao nhiêu?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
5đVới a đó, đa thức phân tích được thành:

4Trắc nghiệm 15 câu — 3 tầng

Nhận diện Vận dụng Bẫy & biện luận · Câu Hai tầng chỉ được điểm khi đúng cả đáp án và lý do. Đáp án và lời giải chỉ hiện sau khi nộp bài.
Nhận diện
Nhận diện
Câu 1. Hằng đẳng thức đúng là:
Nhận diện
Câu 2. Để phân tích \(x^4 + 4\) thành nhân tử, ta nên:
Nhận diện
Câu 3. Đa thức \(P(x)\) chia hết cho \(x - a\) khi và chỉ khi:
Nhận diện
Câu 4. Để biến đổi \(x(x+1)(x+2)(x+3)\), cách ghép giúp đặt được ẩn phụ là:
Nhận diện
Câu 5. Nếu \(a + b + c = 0\) thì \(a^3 + b^3 + c^3\) bằng:
Vận dụng
Vận dụng Điền số
Câu 6. Cho \(x + y = 5\) và \(xy = 6\). Tính \(x^3 + y^3\).
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Vận dụng
Câu 7. Phân tích \(x^3 - 6x^2 + 11x - 6\) được:
Vận dụng Điền số
Câu 8. Tìm \(a\) để \(x^3 + ax^2 + 2x - 4\) chia hết cho \(x - 2\).
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Vận dụng Điền số
Câu 9. Tìm GTNN của \(A = (x^2 + 2x)(x^2 + 2x + 2)\).
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Vận dụng
Câu 10. Phân tích \(x^4 + 64\) thành nhân tử được:
Bẫy & biện luận
Bẫy & biện luận Tìm bước sai
Câu 11. Bạn An giải phương trình \(x^3 = x\):
  1. Bước 1. Chia hai vế cho \(x\): \(x^2 = 1\).
  2. Bước 2. Suy ra \(x = 1\) hoặc \(x = -1\).
  3. Bước 3. Vậy phương trình có hai nghiệm \(x = \pm 1\).
Lời giải sai từ bước nào (bước sai đầu tiên)?
Bẫy & biện luận Hai tầng
Câu 12. Khẳng định: “\(n^3 - n\) chia hết cho 6 với mọi số nguyên \(n\).”
Tầng 1 — Chọn đáp án
Tầng 2 — Chọn lý do đúng
Bẫy & biện luận Sắp xếp lập luận
Câu 13. Sắp xếp các bước chứng minh \((x+1)(x+2)(x+3)(x+4) + 1\) là bình phương của một đa thức:
  • (1) Đặt \(t = x^2 + 5x + 5\).
  • (2) Biểu thức bằng \((t - 1)(t + 1) + 1 = t^2\).
  • (3) Ghép \([(x+1)(x+4)] \cdot [(x+2)(x+3)] = (x^2 + 5x + 4)(x^2 + 5x + 6)\).
  • (4) Kết luận biểu thức là bình phương của \(x^2 + 5x + 5\).
Thứ tự hợp lý là:
Bẫy & biện luận Điền số
Câu 14. Cho \(a + b + c = 0\) và \(abc = 2\). Tính \(a^3 + b^3 + c^3\).
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Bẫy & biện luận Hai tầng
Câu 15. Đa thức \(x^4 + x^2 + 1\) có phân tích được thành tích hai đa thức bậc hai với hệ số nguyên không?
Tầng 1 — Chọn đáp án
Tầng 2 — Chọn lý do đúng