Hằng đẳng thức & phân tích đa thức nâng cao
Thêm bớt để tạo hiệu hai bình phương, đặt ẩn phụ, nhẩm nghiệm (định lý Bézout), hằng đẳng thức a³ + b³ + c³ − 3abc.
1Bài giảng tư duy
Tại sao lại nghĩ ra hướng giải này? Phân tích thành nhân tử là “chìa khóa vạn năng” của Toán 8 chuyên: rút gọn, giải phương trình, chứng minh chia hết, chứng minh số chính phương đều quy về nó. Khi các cách cơ bản (đặt nhân tử chung, nhóm, hằng đẳng thức) không dùng được, ta có 4 kỹ thuật:
- Thêm bớt để tạo hiệu hai bình phương: \(x^4 + 4 = (x^2+2)^2 - (2x)^2\).
- Đặt ẩn phụ khi có một cụm lặp lại: \(x(x+1)(x+2)(x+3) = (x^2+3x)(x^2+3x+2)\).
- Nhẩm nghiệm (Bézout): nếu \(P(a) = 0\) thì \(P(x)\) chia hết cho \(x - a\). Nghiệm nguyên (nếu có) là ước của hệ số tự do.
- Hằng đẳng thức ba biến: \(a^3 + b^3 + c^3 - 3abc = (a+b+c)(a^2+b^2+c^2-ab-bc-ca)\). Hệ quả: \(a + b + c = 0 \Rightarrow a^3 + b^3 + c^3 = 3abc\).
- Chỉ có hai hạng tử bậc chẵn và đều là bình phương (\(x^4 + 4\), \(x^4 + 64\)) → thêm bớt hạng tử ở giữa — chỉ làm được khi hạng tử thêm vào cũng là một bình phương (\(4x^2 = (2x)^2\)); \(x^4 + 1\) thì không.
- Tích bốn thừa số cách đều \(x, x+1, x+2, x+3\) → ghép “đầu với cuối, giữa với giữa”.
- Đa thức bậc 3 hệ số nguyên → thử nghiệm là ước của hệ số tự do.
- Đề cho \(a + b + c = 0\) → nghĩ tới \(a^3 + b^3 + c^3 = 3abc\).
- Chia hai vế cho biểu thức chứa biến khi giải phương trình ⇒ mất nghiệm.
- Nhầm \(a^3 + b^3 = (a+b)(a^2 + ab + b^2)\) (đúng là \(-ab\)).
- Kết luận “không phân tích được” chỉ vì đa thức không có nghiệm.
2Ví dụ nhiều cách giải
\(x^4 + 4 = x^4 + 4x^2 + 4 - 4x^2 = (x^2 + 2)^2 - (2x)^2 = (x^2 - 2x + 2)(x^2 + 2x + 2)\).
Đa thức không có nghiệm nên tìm dạng \((x^2 + ax + b)(x^2 + cx + d)\). Đồng nhất hệ số: \(a + c = 0,\ b + d + ac = 0,\ ad + bc = 0,\ bd = 4\).
Từ \(c = -a\): \(a(d - b) = 0\). Nếu \(a = 0\) thì \(b + d = 0, bd = 4\) vô lí. Vậy \(d = b\), \(b^2 = 4\) và \(a^2 = 2b > 0\), nên \(b = d = 2\), \(a = \pm 2\): được \((x^2 - 2x + 2)(x^2 + 2x + 2)\).
3Bài tập tự luận — gợi ý nhiều tầng
Làm ra giấy trước, rồi điền kết quả vào các mốc chấm bên dưới để máy chấm điểm (giống biểu điểm của giám khảo). Bí thì mở từng gợi ý một. Nếu xem lời giải trước khi nộp, bài vẫn được chấm thử nhưng không lưu điểm.
4Trắc nghiệm 15 câu — 3 tầng
- Bước 1. Chia hai vế cho \(x\): \(x^2 = 1\).
- Bước 2. Suy ra \(x = 1\) hoặc \(x = -1\).
- Bước 3. Vậy phương trình có hai nghiệm \(x = \pm 1\).
- (1) Đặt \(t = x^2 + 5x + 5\).
- (2) Biểu thức bằng \((t - 1)(t + 1) + 1 = t^2\).
- (3) Ghép \([(x+1)(x+4)] \cdot [(x+2)(x+3)] = (x^2 + 5x + 4)(x^2 + 5x + 6)\).
- (4) Kết luận biểu thức là bình phương của \(x^2 + 5x + 5\).