Bất đẳng thức cơ bản: xét hiệu, tổng bình phương, cực trị tam thức
Chứng minh bất đẳng thức bằng xét hiệu và đưa về tổng các bình phương; tìm GTLN, GTNN bằng cách hoàn thành bình phương.
1Bài giảng tư duy
Mở rộng (kiến thức Toán 9): chuyên đề dùng các tính chất của bất đẳng thức sẽ học ở Toán 9: \(a \ge b \Leftrightarrow a - b \ge 0\); nếu \(a > b\) thì \(a + c > b + c\); nếu \(a > b\) và \(c > 0\) thì \(ac > bc\); nếu \(a > b\) và \(c < 0\) thì \(ac < bc\) (đổi chiều).
Tại sao lại nghĩ ra hướng giải này? Điều chắc chắn nhất ta biết là: bình phương của mọi số thực đều không âm. Vì vậy, để chứng minh \(A \ge B\), ta xét hiệu \(A - B\) rồi tìm cách viết nó thành tổng các bình phương (hoặc tích các thừa số cùng dấu).
- \(a^2 + b^2 - 2ab = (a - b)^2 \ge 0\) — “viên gạch” cơ bản nhất.
- Hoàn thành bình phương cho tam thức: \(x^2 - 6x + 11 = (x - 3)^2 + 2 \ge 2\).
- Cực trị = bất đẳng thức + chỉ ra giá trị làm dấu “=” xảy ra.
- Khi nhân/chia hai vế cho một số âm, bất đẳng thức đổi chiều; chưa biết dấu thì không được nhân/chia.
- Bất đẳng thức đa thức, các vế cùng bậc → xét hiệu, nhóm thành bình phương.
- Tìm GTNN/GTLN của đa thức bậc hai (một hoặc hai biến) → hoàn thành bình phương theo từng biến.
- Tích bốn thừa số có tổng hai cặp bằng nhau → ghép rồi đặt ẩn phụ.
- Nhân hai vế với biểu thức có thể âm.
- Kết luận GTNN là một biểu thức còn chứa biến.
- Viết \(A > m\) (dấu \(>\)) rồi kết luận GTNN là \(m\).
2Ví dụ nhiều cách giải
\(2(a^2 + b^2 + 1 - ab - a - b) = (a - b)^2 + (a - 1)^2 + (b - 1)^2 \ge 0\).
Dấu “=” khi \(a = b = 1\).
\(a^2 + b^2 \ge 2ab,\ a^2 + 1 \ge 2a,\ b^2 + 1 \ge 2b\). Cộng vế: \(2(a^2 + b^2 + 1) \ge 2(ab + a + b)\), chia 2.
3Bài tập tự luận — gợi ý nhiều tầng
Làm ra giấy trước, rồi điền kết quả vào các mốc chấm bên dưới để máy chấm điểm (giống biểu điểm của giám khảo). Bí thì mở từng gợi ý một. Nếu xem lời giải trước khi nộp, bài vẫn được chấm thử nhưng không lưu điểm.
4Trắc nghiệm 15 câu — 3 tầng
- Bước 1. Ta có \(a > b\).
- Bước 2. Nhân hai vế với \(a\): \(a^2 > ab\).
- Bước 3. Nhân hai vế của \(a > b\) với \(b\): \(ab > b^2\).
- Bước 4. Suy ra \(a^2 > ab > b^2\).
- (a) Kết luận: GTNN của A là 4, đạt khi \(x = 1\).
- (b) Viết \(A = (x - 1)^2 + 4\).
- (c) Vì \((x - 1)^2 \ge 0\) nên \(A \ge 4\).
- (d) Dấu “=” xảy ra khi \(x - 1 = 0\), tức \(x = 1\).