Toán chuyên 8 · Xây nền chuyên

Bất đẳng thức cơ bản: xét hiệu, tổng bình phương, cực trị tam thức

Chứng minh bất đẳng thức bằng xét hiệu và đưa về tổng các bình phương; tìm GTLN, GTNN bằng cách hoàn thành bình phương.

15 câu trắc nghiệm 5 bài tự luận

1Bài giảng tư duy

Mở rộng (kiến thức Toán 9): chuyên đề dùng các tính chất của bất đẳng thức sẽ học ở Toán 9: \(a \ge b \Leftrightarrow a - b \ge 0\); nếu \(a > b\) thì \(a + c > b + c\); nếu \(a > b\) và \(c > 0\) thì \(ac > bc\); nếu \(a > b\) và \(c < 0\) thì \(ac < bc\) (đổi chiều).

Tại sao lại nghĩ ra hướng giải này? Điều chắc chắn nhất ta biết là: bình phương của mọi số thực đều không âm. Vì vậy, để chứng minh \(A \ge B\), ta xét hiệu \(A - B\) rồi tìm cách viết nó thành tổng các bình phương (hoặc tích các thừa số cùng dấu).

  • \(a^2 + b^2 - 2ab = (a - b)^2 \ge 0\) — “viên gạch” cơ bản nhất.
  • Hoàn thành bình phương cho tam thức: \(x^2 - 6x + 11 = (x - 3)^2 + 2 \ge 2\).
  • Cực trị = bất đẳng thức + chỉ ra giá trị làm dấu “=” xảy ra.
  • Khi nhân/chia hai vế cho một số âm, bất đẳng thức đổi chiều; chưa biết dấu thì không được nhân/chia.
Dấu hiệu nhận dạng
  • Bất đẳng thức đa thức, các vế cùng bậc → xét hiệu, nhóm thành bình phương.
  • Tìm GTNN/GTLN của đa thức bậc hai (một hoặc hai biến) → hoàn thành bình phương theo từng biến.
  • Tích bốn thừa số có tổng hai cặp bằng nhau → ghép rồi đặt ẩn phụ.
Bẫy thường gặp
  • Nhân hai vế với biểu thức có thể âm.
  • Kết luận GTNN là một biểu thức còn chứa biến.
  • Viết \(A > m\) (dấu \(>\)) rồi kết luận GTNN là \(m\).

2Ví dụ nhiều cách giải

Một bất đẳng thức — hai con đường
Chứng minh với mọi \(a, b\): \(a^2 + b^2 + 1 \ge ab + a + b\).
Cách 1: Xét hiệu, nhân 2

\(2(a^2 + b^2 + 1 - ab - a - b) = (a - b)^2 + (a - 1)^2 + (b - 1)^2 \ge 0\).

Dấu “=” khi \(a = b = 1\).

Cách 2: Cộng ba bất đẳng thức

\(a^2 + b^2 \ge 2ab,\ a^2 + 1 \ge 2a,\ b^2 + 1 \ge 2b\). Cộng vế: \(2(a^2 + b^2 + 1) \ge 2(ab + a + b)\), chia 2.

So sánh: Hai cách thực chất là một (mỗi bất đẳng thức ở Cách 2 chính là một bình phương ở Cách 1). Cách 2 giúp nghĩ ra cách nhóm; Cách 1 trình bày gọn.

3Bài tập tự luận — gợi ý nhiều tầng

Làm ra giấy trước, rồi điền kết quả vào các mốc chấm bên dưới để máy chấm điểm (giống biểu điểm của giám khảo). Bí thì mở từng gợi ý một. Nếu xem lời giải trước khi nộp, bài vẫn được chấm thử nhưng không lưu điểm.

Bài 1 Cơ bản Máy chấm · 10 điểm
Chứng minh \(x^2 - 4x + 5 > 0\) với mọi \(x\).
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
5đ\(x^2 - 4x + 5\) bằng:
5đGTNN của \(x^2 - 4x + 5\) bằng bao nhiêu?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
Bài 2 Cơ bản Máy chấm · 10 điểm
Tìm GTNN của \(A = x^2 + y^2 - 2x + 4y + 7\).
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
5đGTNN của A bằng bao nhiêu?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
5đNhập cặp \((x;y)\) để A đạt GTNN.
Nhập các cặp số, ví dụ: (1;2) (3;-4)
Bài 3 Nâng cao Máy chấm · 10 điểm
Chứng minh \(\dfrac{a^2 + b^2}{2} \ge \left(\dfrac{a+b}{2}\right)^2\) với mọi \(a, b\).
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
5đSau khi nhân hai vế với 4, ta cần chứng minh:
5đDấu “=” xảy ra khi:
Bài 4 Nâng cao Máy chấm · 10 điểm
Tìm GTLN của \(B = -x^2 + 4x + 1\).
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
6đGTLN của B bằng bao nhiêu?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
4đGTLN đạt tại x bằng bao nhiêu?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
Bài 5 HSG Máy chấm · 10 điểm
Chứng minh \(a^4 + b^4 \ge a^3b + ab^3\) với mọi \(a, b\).
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
6đ\(a^4 + b^4 - a^3b - ab^3\) bằng:
4đDấu “=” xảy ra khi:

4Trắc nghiệm 15 câu — 3 tầng

Nhận diện Vận dụng Bẫy & biện luận · Câu Hai tầng chỉ được điểm khi đúng cả đáp án và lý do. Đáp án và lời giải chỉ hiện sau khi nộp bài.
Nhận diện
Nhận diện
Câu 1. Để chứng minh \(A \ge B\) bằng phương pháp xét hiệu, ta chứng minh:
Nhận diện
Câu 2. Cho \(a > b\) và \(c < 0\). Khẳng định đúng là:
Nhận diện
Câu 3. \(x^2 - 2x + 3\) viết được dưới dạng:
Nhận diện
Câu 4. Với mọi số thực \(a, b\): \(a^2 + b^2 \ge 2ab\). Dấu “=” xảy ra khi:
Nhận diện
Câu 5. Khẳng định nào đúng với mọi số thực \(a, b\)?
Vận dụng
Vận dụng Điền số
Câu 6. GTNN của \(x^2 - 6x + 11\) bằng bao nhiêu?
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Vận dụng Điền số
Câu 7. GTLN của \(2x - x^2 + 3\) bằng bao nhiêu?
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Vận dụng Điền số
Câu 8. GTNN của \(x^2 + y^2 - 4x + 2y + 10\) bằng bao nhiêu?
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Vận dụng
Câu 9. \(A = x^2 + 8x + 20\) đạt GTNN khi:
Vận dụng Điền số
Câu 10. Cho \(a + b = 6\). GTNN của \(a^2 + b^2\) bằng bao nhiêu?
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Bẫy & biện luận
Bẫy & biện luận Tìm bước sai
Câu 11. Bạn An “chứng minh”: nếu \(a > b\) thì \(a^2 > b^2\).
  1. Bước 1. Ta có \(a > b\).
  2. Bước 2. Nhân hai vế với \(a\): \(a^2 > ab\).
  3. Bước 3. Nhân hai vế của \(a > b\) với \(b\): \(ab > b^2\).
  4. Bước 4. Suy ra \(a^2 > ab > b^2\).
Lời giải sai từ bước nào (bước sai đầu tiên)?
Bẫy & biện luận Hai tầng
Câu 12. Biểu thức \(A = x^2 - 4x + 7\) có GTNN bằng 3. Khẳng định này đúng hay sai?
Tầng 1 — Chọn đáp án
Tầng 2 — Chọn lý do đúng
Bẫy & biện luận Sắp xếp lập luận
Câu 13. Sắp xếp lời giải: Tìm GTNN của \(A = x^2 - 2x + 5\).
  • (a) Kết luận: GTNN của A là 4, đạt khi \(x = 1\).
  • (b) Viết \(A = (x - 1)^2 + 4\).
  • (c) Vì \((x - 1)^2 \ge 0\) nên \(A \ge 4\).
  • (d) Dấu “=” xảy ra khi \(x - 1 = 0\), tức \(x = 1\).
Thứ tự hợp lý là:
Bẫy & biện luận Điền số
Câu 14. GTNN của \(A = (x - 1)(x + 2)(x + 3)(x + 6)\) bằng bao nhiêu?
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Bẫy & biện luận Hai tầng
Câu 15. Bạn Minh viết: “Vì \(x^2 + 1 \ge 2x\) nên GTNN của \(x^2 + 1\) là \(2x\).” Minh đúng hay sai?
Tầng 1 — Chọn đáp án
Tầng 2 — Chọn lý do đúng