Đọc hiểu văn bản ngoài SGK
Đọc hiểu thơ, ca dao, truyện ngụ ngôn và văn bản thông tin chưa học: nhận diện thể loại, phân tích tác dụng biện pháp tu từ, suy luận nghĩa hàm ẩn, rút ra thông điệp.
1Bài giảng tư duy
Đề chuyên rất hay cho văn bản em chưa từng học. Đừng lo — em không cần thuộc văn bản, chỉ cần một quy trình đọc dùng được cho mọi văn bản:
- Nhận diện: văn bản thuộc thể loại gì (thơ, ca dao, truyện ngụ ngôn, văn bản thông tin…)? Phương thức biểu đạt chính là gì (kể, tả, bộc lộ cảm xúc, cung cấp thông tin, bàn luận)?
- Tìm chi tiết then chốt: từ ngữ, hình ảnh lặp lại hoặc đặc biệt; với văn bản thông tin là số liệu, nguyên nhân, kết quả.
- Phân tích biện pháp tu từ theo 3 bước: gọi tên biện pháp → chỉ ra từ ngữ thể hiện → nêu tác dụng (làm nổi bật nội dung gì, gợi cảm xúc gì). Các biện pháp lớp 7 hay gặp: so sánh, nhân hóa, ẩn dụ, điệp ngữ, nói quá, liệt kê, câu hỏi tu từ.
- Suy luận nghĩa hàm ẩn và thông điệp: thơ, ca dao, truyện ngụ ngôn thường “mượn chuyện này để nói chuyện khác” — từ nghĩa đen (con vật, đồ vật, cảnh vật) hãy hỏi: tác giả thật ra đang nói về con người, cuộc sống như thế nào?
Với văn bản thông tin: xác định mục đích (cung cấp kiến thức, hướng dẫn, kêu gọi…), cách triển khai (trình tự thời gian, nguyên nhân – kết quả, so sánh – đối chiếu), phân biệt thông tin khách quan với ý kiến chủ quan.
- Câu hỏi “Chỉ ra và nêu tác dụng của biện pháp tu từ…” → trả lời đủ 3 bước: gọi tên – chỉ ra – tác dụng.
- Bài thơ, ca dao viết về một đồ vật, con vật, loài hoa → nghĩ tới nghĩa hàm ẩn nói về con người.
- Truyện ngắn có nhân vật là loài vật, kết thúc bất ngờ → tìm bài học về cách sống.
- Văn bản có số liệu, tiêu đề, các đoạn đánh số → văn bản thông tin: tìm mục đích và cách triển khai.
- Chỉ gọi tên biện pháp tu từ mà không nêu tác dụng (mất phần lớn điểm).
- Hiểu thơ, ca dao, truyện ngụ ngôn theo nghĩa đen, bỏ qua nghĩa hàm ẩn.
- Rút ra bài học không có căn cứ trong văn bản.
- Coi một lời nhận xét cảm tính (“đẹp nhất”, “tuyệt vời”) là thông tin khách quan.
2Ví dụ nhiều cách giải
Mồ hôi thánh thót như mưa ruộng cày.
Ai ơi bưng bát cơm đầy,
Dẻo thơm một hạt, đắng cay muôn phần.
Hai câu đầu: người nông dân cày ruộng giữa trưa nắng, mồ hôi rơi xuống nhiều và liên tiếp. Hai câu sau: lời nhắn “Ai ơi” — mỗi hạt cơm dẻo thơm chứa biết bao vất vả. → Thông điệp: trân trọng hạt gạo, biết ơn người lao động.
Phép đối “dẻo thơm một hạt” – “đắng cay muôn phần” đặt cái nhỏ bé (một hạt cơm) cạnh cái lớn lao (muôn phần vất vả). Lời gọi “Ai ơi” hướng tới mọi người. → Bài ca dao khuyên quý trọng thành quả lao động.
3Bài tập tự luận — gợi ý nhiều tầng
Làm ra giấy trước, rồi điền kết quả vào các mốc chấm bên dưới để máy chấm điểm (giống biểu điểm của giám khảo). Bí thì mở từng gợi ý một. Nếu xem lời giải trước khi nộp, bài vẫn được chấm thử nhưng không lưu điểm.
Bảy nổi ba chìm với nước non.
Rắn nát mặc dầu tay kẻ nặn,
Mà em vẫn giữ tấm lòng son.
(1) Rùa biển là loài bò sát sống gần như cả đời dưới biển, nhưng rùa mẹ lại lên bờ để đẻ trứng. Điều kỳ lạ là nhiều con rùa mẹ bơi hàng nghìn ki-lô-mét để trở về đúng vùng bãi biển nơi chúng đã nở ra. Ở Việt Nam, Côn Đảo là một trong những nơi rùa biển về đẻ trứng nhiều nhất.
(2) Rùa mẹ đào hố trên cát, đẻ một lần hàng chục đến hơn một trăm quả trứng rồi lấp lại và trở về biển. Nhiệt độ của cát quyết định rùa con là đực hay cái: cát càng ấm thì càng nhiều rùa cái nở ra. Vì vậy, khi Trái Đất nóng lên, số rùa đực có thể giảm mạnh.
(3) Hiện nay, rác thải nhựa, đèn chiếu sáng ven biển và nạn trộm trứng đang đe dọa loài rùa. Mỗi người có thể góp sức bảo vệ chúng bằng những việc nhỏ: không xả rác xuống biển, không mua sản phẩm làm từ mai rùa.
Trẻ thì đi vắng, chợ thì xa.
Ao sâu nước cả, khôn chài cá,
Vườn rộng rào thưa, khó đuổi gà.
Cải chửa ra cây, cà mới nụ,
Bầu vừa rụng rốn, mướp đương hoa.
Đầu trò tiếp khách, trầu không có,
Bác đến chơi đây, ta với ta.
Một năm, mưa lớn kéo dài làm nước giếng dâng lên tràn ra ngoài, đưa ếch lên mặt đất. Vẫn giữ thói quen cũ, ếch nghênh ngang đi giữa đường, ngẩng mặt lên trời kêu ồm ộp, chẳng thèm nhìn xung quanh. Một con trâu đi qua không trông thấy nó, giẫm bẹp con ếch kiêu ngạo.
Lá xanh bông trắng lại chen nhị vàng.
Nhị vàng bông trắng lá xanh,
Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn.
Bài viết hoàn chỉnh
“Công cha như núi Thái Sơn,
Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra.
Một lòng thờ mẹ kính cha,
Cho tròn chữ hiếu mới là đạo con.”
Viết bài văn (khoảng 300–450 chữ) nêu cảm nghĩ của em về bài ca dao. Bài viết cần chỉ ra cái hay của hình ảnh so sánh và lời nhắn nhủ của bài ca dao.
Từ khi còn nằm nôi, em đã được nghe mẹ hát ru những câu ca dao ngọt ngào. Trong đó, bài ca dao “Công cha như núi Thái Sơn” khiến em xúc động nhất. Theo em, đây là lời nhắc nhở thấm thía về công ơn cha mẹ và bổn phận của người làm con.
Trước hết, bài ca dao hay bởi những hình ảnh so sánh vừa gần gũi vừa lớn lao. Công cha được ví với “núi Thái Sơn”, một ngọn núi cao lớn, vững chãi. Hình ảnh ấy gợi sự che chở, nâng đỡ mà người cha dành cho con suốt cả cuộc đời. Còn nghĩa mẹ lại giống như “nước trong nguồn chảy ra”, dạt dào và không bao giờ cạn. Nhờ phép so sánh, những điều trừu tượng như công ơn, tình thương trở nên cụ thể, dễ cảm nhận.
Không chỉ ca ngợi cha mẹ, hai câu cuối còn nhắn nhủ con cái phải “một lòng thờ mẹ kính cha”. Chữ hiếu được đặt ra như một bổn phận tự nhiên, bởi lẽ ai cũng được sinh ra, nuôi lớn trong vòng tay yêu thương ấy. Chẳng hạn, mỗi lần em ốm, mẹ thức trắng đêm canh bên giường, còn bố lặng lẽ đi làm thêm để lo cho cả nhà. Đọc bài ca dao, em càng thấm thía những hy sinh thầm lặng đó.
Tuy nhiên, hiếu thảo không chỉ là lời nói hay cảm xúc trong lòng. So với những món quà đắt tiền, cha mẹ vui hơn khi thấy con chăm ngoan, học giỏi và biết giúp đỡ việc nhà. Vì vậy, mỗi việc làm nhỏ hằng ngày cũng là một cách đền đáp công ơn sinh thành.
Tóm lại, bài ca dao ngắn gọn mà chứa đựng tình cảm sâu nặng của dân gian. Em cảm thấy biết ơn cha mẹ nhiều hơn sau mỗi lần đọc lại những câu ca dao ấy. Từ hôm nay, em sẽ cố gắng sống sao cho xứng đáng với công cha như núi Thái Sơn, nghĩa mẹ như nước trong nguồn mà cha mẹ đã dành cho mình.
4Trắc nghiệm 15 câu — 3 tầng
- (1) Nêu tác dụng: làm nổi bật nội dung gì, gợi cảm xúc gì
- (2) Gọi tên biện pháp tu từ được sử dụng
- (3) Chỉ ra từ ngữ, hình ảnh thể hiện biện pháp đó
- (4) Liên hệ với chủ đề, tình cảm chung của cả bài
- Bước 1. Biện pháp: nhân hóa — người nông dân trò chuyện với trâu như với người.
- Bước 2. Từ ngữ thể hiện: lời gọi “trâu ơi”, “ta bảo trâu này”.
- Bước 3. Tác dụng: cho thấy con trâu rất to khỏe, cày được nhiều ruộng.
- Bước 4. Qua đó, bài ca dao thể hiện tình yêu lao động của người nông dân.