Văn chuyên 7 · Mở rộng tư duy

Đọc hiểu văn bản ngoài SGK

Đọc hiểu thơ, ca dao, truyện ngụ ngôn và văn bản thông tin chưa học: nhận diện thể loại, phân tích tác dụng biện pháp tu từ, suy luận nghĩa hàm ẩn, rút ra thông điệp.

15 câu trắc nghiệm 5 bài tự luận

1Bài giảng tư duy

Đề chuyên rất hay cho văn bản em chưa từng học. Đừng lo — em không cần thuộc văn bản, chỉ cần một quy trình đọc dùng được cho mọi văn bản:

  1. Nhận diện: văn bản thuộc thể loại gì (thơ, ca dao, truyện ngụ ngôn, văn bản thông tin…)? Phương thức biểu đạt chính là gì (kể, tả, bộc lộ cảm xúc, cung cấp thông tin, bàn luận)?
  2. Tìm chi tiết then chốt: từ ngữ, hình ảnh lặp lại hoặc đặc biệt; với văn bản thông tin là số liệu, nguyên nhân, kết quả.
  3. Phân tích biện pháp tu từ theo 3 bước: gọi tên biện pháp → chỉ ra từ ngữ thể hiện → nêu tác dụng (làm nổi bật nội dung gì, gợi cảm xúc gì). Các biện pháp lớp 7 hay gặp: so sánh, nhân hóa, ẩn dụ, điệp ngữ, nói quá, liệt kê, câu hỏi tu từ.
  4. Suy luận nghĩa hàm ẩn và thông điệp: thơ, ca dao, truyện ngụ ngôn thường “mượn chuyện này để nói chuyện khác” — từ nghĩa đen (con vật, đồ vật, cảnh vật) hãy hỏi: tác giả thật ra đang nói về con người, cuộc sống như thế nào?

Với văn bản thông tin: xác định mục đích (cung cấp kiến thức, hướng dẫn, kêu gọi…), cách triển khai (trình tự thời gian, nguyên nhân – kết quả, so sánh – đối chiếu), phân biệt thông tin khách quan với ý kiến chủ quan.

Dấu hiệu nhận dạng
  • Câu hỏi “Chỉ ra và nêu tác dụng của biện pháp tu từ…” → trả lời đủ 3 bước: gọi tên – chỉ ra – tác dụng.
  • Bài thơ, ca dao viết về một đồ vật, con vật, loài hoa → nghĩ tới nghĩa hàm ẩn nói về con người.
  • Truyện ngắn có nhân vật là loài vật, kết thúc bất ngờ → tìm bài học về cách sống.
  • Văn bản có số liệu, tiêu đề, các đoạn đánh số → văn bản thông tin: tìm mục đích và cách triển khai.
Bẫy thường gặp
  • Chỉ gọi tên biện pháp tu từ mà không nêu tác dụng (mất phần lớn điểm).
  • Hiểu thơ, ca dao, truyện ngụ ngôn theo nghĩa đen, bỏ qua nghĩa hàm ẩn.
  • Rút ra bài học không có căn cứ trong văn bản.
  • Coi một lời nhận xét cảm tính (“đẹp nhất”, “tuyệt vời”) là thông tin khách quan.

2Ví dụ nhiều cách giải

Một bài ca dao: hai cách khai thác
Đọc bài ca dao:
Cày đồng đang buổi ban trưa,
Mồ hôi thánh thót như mưa ruộng cày.
Ai ơi bưng bát cơm đầy,
Dẻo thơm một hạt, đắng cay muôn phần.
(Ca dao)
Bài ca dao muốn nhắn gửi điều gì?
Cách 1: Đi từ hình ảnh đến thông điệp

Hai câu đầu: người nông dân cày ruộng giữa trưa nắng, mồ hôi rơi xuống nhiều và liên tiếp. Hai câu sau: lời nhắn “Ai ơi” — mỗi hạt cơm dẻo thơm chứa biết bao vất vả. → Thông điệp: trân trọng hạt gạo, biết ơn người lao động.

Cách 2: Đi từ biện pháp tu từ

Phép đối “dẻo thơm một hạt” – “đắng cay muôn phần” đặt cái nhỏ bé (một hạt cơm) cạnh cái lớn lao (muôn phần vất vả). Lời gọi “Ai ơi” hướng tới mọi người. → Bài ca dao khuyên quý trọng thành quả lao động.

So sánh: Cách 1 dễ làm, chắc ý. Cách 2 cho thấy em hiểu vì sao bài ca dao xúc động — đó là điểm cộng của bài chuyên. Bài tốt nhất kết hợp cả hai.

3Bài tập tự luận — gợi ý nhiều tầng

Làm ra giấy trước, rồi điền kết quả vào các mốc chấm bên dưới để máy chấm điểm (giống biểu điểm của giám khảo). Bí thì mở từng gợi ý một. Nếu xem lời giải trước khi nộp, bài vẫn được chấm thử nhưng không lưu điểm.

Bài 1 Cơ bản Máy chấm · 10 điểm
Đọc bài thơ:
Thân em vừa trắng lại vừa tròn,
Bảy nổi ba chìm với nước non.
Rắn nát mặc dầu tay kẻ nặn,
Mà em vẫn giữ tấm lòng son.
(Hồ Xuân Hương, Bánh trôi nước)
Trả lời các câu hỏi về thể thơ và ý nghĩa của bài thơ.
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
3đThể thơ của bài “Bánh trôi nước”:
Gõ từ / cụm từ có dấu tiếng Việt (không phân biệt chữ hoa, chữ thường).
3,5đNghĩa hàm ẩn của bài thơ nói về:
3,5đNghĩa hàm ẩn của câu “Mà em vẫn giữ tấm lòng son” là:
Bài 2 Cơ bản Máy chấm · 10 điểm
Đọc văn bản:
Những vị khách trở về bãi cát
(1) Rùa biển là loài bò sát sống gần như cả đời dưới biển, nhưng rùa mẹ lại lên bờ để đẻ trứng. Điều kỳ lạ là nhiều con rùa mẹ bơi hàng nghìn ki-lô-mét để trở về đúng vùng bãi biển nơi chúng đã nở ra. Ở Việt Nam, Côn Đảo là một trong những nơi rùa biển về đẻ trứng nhiều nhất.
(2) Rùa mẹ đào hố trên cát, đẻ một lần hàng chục đến hơn một trăm quả trứng rồi lấp lại và trở về biển. Nhiệt độ của cát quyết định rùa con là đực hay cái: cát càng ấm thì càng nhiều rùa cái nở ra. Vì vậy, khi Trái Đất nóng lên, số rùa đực có thể giảm mạnh.
(3) Hiện nay, rác thải nhựa, đèn chiếu sáng ven biển và nạn trộm trứng đang đe dọa loài rùa. Mỗi người có thể góp sức bảo vệ chúng bằng những việc nhỏ: không xả rác xuống biển, không mua sản phẩm làm từ mai rùa.
(Phúc Vũ Edu biên soạn)
Trả lời các câu hỏi.
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
3đMục đích chính của văn bản:
3đNhiệt độ của ______ quyết định rùa con là đực hay cái. (1 chữ)
Gõ từ / cụm từ có dấu tiếng Việt (không phân biệt chữ hoa, chữ thường).
4đHai câu cuối của đoạn (2) được triển khai theo quan hệ:
Bài 3 Nâng cao Máy chấm · 10 điểm
Đọc bài thơ:
Đã bấy lâu nay, bác tới nhà,
Trẻ thì đi vắng, chợ thì xa.
Ao sâu nước cả, khôn chài cá,
Vườn rộng rào thưa, khó đuổi gà.
Cải chửa ra cây, cà mới nụ,
Bầu vừa rụng rốn, mướp đương hoa.
Đầu trò tiếp khách, trầu không có,
Bác đến chơi đây, ta với ta.
(Nguyễn Khuyến, Bạn đến chơi nhà)
Phân tích tình bạn trong bài thơ.
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
4đTác dụng của việc kể ra những thứ “không có” ở sáu câu giữa:
3đCụm từ “ta với ta” chỉ:
3đChủ đề của bài thơ:
Bài 4 Nâng cao Máy chấm · 10 điểm
Đọc truyện:
Ngày xưa, có một con ếch sống đã lâu trong một cái giếng sâu. Bạn bè quanh nó chỉ là mấy con nhái, con cua, con ốc nhỏ bé. Mỗi lần ếch cất tiếng kêu, cả lòng giếng vang lên ầm ĩ, các con vật kia đều sợ hãi im bặt. Ngước nhìn lên miệng giếng, ếch thấy bầu trời chỉ tròn bằng cái vung nồi, nên nó tin rằng trời chỉ rộng có thế và mình là chúa tể của muôn loài.
Một năm, mưa lớn kéo dài làm nước giếng dâng lên tràn ra ngoài, đưa ếch lên mặt đất. Vẫn giữ thói quen cũ, ếch nghênh ngang đi giữa đường, ngẩng mặt lên trời kêu ồm ộp, chẳng thèm nhìn xung quanh. Một con trâu đi qua không trông thấy nó, giẫm bẹp con ếch kiêu ngạo.
(Truyện ngụ ngôn dân gian “Ếch ngồi đáy giếng”, Phúc Vũ Edu kể lại)
Trả lời các câu hỏi.
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
3đChi tiết thể hiện tầm nhìn hạn hẹp của ếch:
3đNguyên nhân chính khiến ếch bị giẫm bẹp:
4đBài học rút ra từ truyện:
Bài 5 HSG Máy chấm · 10 điểm
Đọc bài ca dao:
Trong đầm gì đẹp bằng sen,
Lá xanh bông trắng lại chen nhị vàng.
Nhị vàng bông trắng lá xanh,
Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn.
(Ca dao)
Phân tích nghệ thuật và ý nghĩa của bài ca dao.
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
3đCâu hỏi “Trong đầm gì đẹp bằng sen” nhằm:
3đCâu 2 và câu 3 dùng nghệ thuật:
4đCâu “Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn” gợi phẩm chất:

Bài viết hoàn chỉnh

Đề bài. Đọc bài ca dao:
“Công cha như núi Thái Sơn,
Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra.
Một lòng thờ mẹ kính cha,
Cho tròn chữ hiếu mới là đạo con.”
Viết bài văn (khoảng 300–450 chữ) nêu cảm nghĩ của em về bài ca dao. Bài viết cần chỉ ra cái hay của hình ảnh so sánh và lời nhắn nhủ của bài ca dao.
0 chữMục tiêu: 300–450 chữ
Máy chấm theo mốc của biểu điểm (độ dài, bố cục, bàn đúng đề, ý kiến riêng, lý lẽ – dẫn chứng, phản biện, từ nối, văn phong, câu phức, viết hoa – dấu câu). Máy chưa đánh giá được ý hay hay dở như giám khảo, nên đây là điểm tham khảo. Mở bài mẫu trước khi nộp thì bài chỉ được chấm thử, không lưu điểm.
Biểu điểm (10 điểm)
Đáp ứng đề
Nêu được cảm nghĩ chân thành; chỉ ra cái hay của hình ảnh so sánh (núi Thái Sơn, nước trong nguồn); hiểu lời nhắn nhủ về chữ hiếu; liên hệ bản thân; độ dài 300–450 chữ.
3đ
Lập luận & bố cục
Mở bài – thân bài (2–3 đoạn, mỗi đoạn có câu chủ đề; toàn bài có giải thích, lý lẽ và dẫn chứng hoặc trích dẫn làm căn cứ) – kết bài rõ ràng.
3đ
Diễn đạt: từ ngữ, liên kết
Từ ngữ chính xác, ít lặp; dùng từ nối đa dạng để chuyển ý; văn phong trong sáng, không viết tắt.
2đ
Câu văn & hình thức
Có câu ghép, câu phức; viết hoa, dấu câu đúng; câu không quá dài hay rời rạc.
2đ

4Trắc nghiệm 15 câu — 3 tầng

Nhận diện Vận dụng Bẫy & biện luận · Câu Hai tầng chỉ được điểm khi đúng cả đáp án và lý do. Đáp án và lời giải chỉ hiện sau khi nộp bài.
Nhận diện
Nhận diện
Câu 1. Trong bài ca dao “Thuyền về có nhớ bến chăng / Bến thì một dạ khăng khăng đợi thuyền”, hình ảnh “thuyền” và “bến” được dùng theo biện pháp:
Nhận diện
Câu 2. Truyện ngụ ngôn là:
Nhận diện
Câu 3. Phương tiện phi ngôn ngữ trong văn bản thông tin là:
Nhận diện Điền từ
Câu 4. Truyện “Ếch ngồi đáy giếng” kể lại một chuỗi sự việc có nhân vật, có mở đầu và kết thúc. Phương thức biểu đạt chính của truyện là ______ (2 chữ).
Gõ từ / cụm từ có dấu tiếng Việt (không phân biệt chữ hoa, chữ thường).
Nhận diện Hai tầng
Câu 5. Từ “chân” trong cụm từ “chân núi” được dùng theo:
Tầng 1 — Chọn đáp án
Tầng 2 — Chọn lý do đúng
Vận dụng
Vận dụng
Câu 6. Ca dao: “Nhớ ai bổi hổi bồi hồi, / Như đứng đống lửa như ngồi đống than.” Phép so sánh ở câu thứ hai nhằm:
Vận dụng
Câu 7. Đọc đoạn văn: “Bướm mẹ đẻ trứng trên lá cây. Ít ngày sau, trứng nở thành sâu non. Sâu ăn lá, lớn dần rồi hóa thành nhộng. Cuối cùng, từ nhộng chui ra một chú bướm xinh đẹp.” Đoạn văn trình bày theo:
Vận dụng Sắp xếp lập luận
Câu 8. Sắp xếp các bước trả lời câu hỏi “Nêu tác dụng của biện pháp tu từ trong câu thơ”:
  • (1) Nêu tác dụng: làm nổi bật nội dung gì, gợi cảm xúc gì
  • (2) Gọi tên biện pháp tu từ được sử dụng
  • (3) Chỉ ra từ ngữ, hình ảnh thể hiện biện pháp đó
  • (4) Liên hệ với chủ đề, tình cảm chung của cả bài
Thứ tự hợp lý là:
Vận dụng
Câu 9. Câu tục ngữ “Ăn quả nhớ kẻ trồng cây” khuyên ta điều gì?
Vận dụng
Câu 10. Câu nào sử dụng phép nhân hóa?
Bẫy & biện luận
Bẫy & biện luận Tìm bước sai
Câu 11. Bạn An phân tích câu ca dao “Trâu ơi ta bảo trâu này / Trâu ra ngoài ruộng trâu cày với ta”:
  1. Bước 1. Biện pháp: nhân hóa — người nông dân trò chuyện với trâu như với người.
  2. Bước 2. Từ ngữ thể hiện: lời gọi “trâu ơi”, “ta bảo trâu này”.
  3. Bước 3. Tác dụng: cho thấy con trâu rất to khỏe, cày được nhiều ruộng.
  4. Bước 4. Qua đó, bài ca dao thể hiện tình yêu lao động của người nông dân.
Lời giải sai từ bước nào (bước sai đầu tiên)?
Bẫy & biện luận Hai tầng
Câu 12. Có ý kiến: “Muốn hiểu một bài thơ, chỉ cần nắm nghĩa đen của từng câu chữ.” Ý kiến này:
Tầng 1 — Chọn đáp án
Tầng 2 — Chọn lý do đúng
Bẫy & biện luận
Câu 13. Một bạn rút ra bài học từ truyện “Ếch ngồi đáy giếng”: “Không nên sống ở gần giếng nước.” Nhận xét nào đúng?
Bẫy & biện luận
Câu 14. Câu nào là ý kiến chủ quan, không phải thông tin khách quan?
Bẫy & biện luận
Câu 15. Cách hiểu nào sai về câu tục ngữ “Đi một ngày đàng, học một sàng khôn”?