Văn chuyên 7 · Mở rộng tư duy

Đoạn nghị luận xã hội

Đoạn văn khoảng 200 chữ có lập luận chặt chẽ: câu chủ đề – giải thích – lý lẽ, dẫn chứng – phản đề – bài học; ghép các đoạn thành bài văn ngắn.

15 câu trắc nghiệm 5 bài tự luận

1Bài giảng tư duy

Đoạn nghị luận xã hội khoảng 200 chữ (chừng 10–14 câu) bàn về một vấn đề của đời sống: một đức tính (trung thực, biết ơn), một thói quen (đọc sách, dùng điện thoại), một hiện tượng (xả rác, bắt nạt). Đoạn văn hay là đoạn đi đúng một mạch:

  1. Câu chủ đề: nêu vấn đề và ý kiến của em (ví dụ: “Trung thực là phẩm chất quý giá nhất của người học sinh.”).
  2. Giải thích: vấn đề ấy là gì? (1–2 câu)
  3. Bàn luận: vì sao cần / vì sao đáng phê phán (lý lẽ) + ví dụ cụ thể (dẫn chứng). Đây là phần dài nhất.
  4. Phản đề, mở rộng: nhìn từ phía ngược lại — phê phán biểu hiện trái chiều hoặc chỉ ra giới hạn (“Tuy nhiên, …”).
  5. Bài học: em hiểu ra điều gì và sẽ làm gì? Câu kết khép lại đoạn văn.

Cách trình bày: diễn dịch (câu chủ đề đứng đầu — an toàn nhất), quy nạp (câu chủ đề đứng cuối), tổng – phân – hợp (đầu và cuối đều có câu khái quát). Liên kết: lặp lại từ khóa của vấn đề, dùng từ nối (trước hết, bởi lẽ, chẳng hạn, tuy nhiên, vì vậy) để các câu nối nhau mạch lạc.

Từ đoạn đến bài: bài văn ngắn = mở bài (nêu vấn đề) + 2–3 đoạn thân bài, mỗi đoạn là một ý lớn viết theo mạch trên + kết bài (khẳng định, bài học).

Dấu hiệu nhận dạng
  • Đề “Viết đoạn văn (khoảng 200 chữ) trình bày suy nghĩ về…” → đoạn nghị luận xã hội.
  • Vấn đề là một đức tính tốt → bàn về ý nghĩa, vì sao cần có; phản đề phê phán người thiếu đức tính ấy.
  • Vấn đề là một hiện tượng xấu → bàn về biểu hiện, nguyên nhân, tác hại; nêu giải pháp.
  • Đề cho một câu tục ngữ, một câu chuyện → giải thích ý nghĩa trước, rồi mới bàn luận.
Bẫy thường gặp
  • Câu chủ đề chỉ nêu vấn đề mà không nêu ý kiến của người viết.
  • Kể lại dẫn chứng quá dài, đoạn văn thành bài kể chuyện.
  • Lạc đề: đưa vào những câu không liên quan tới vấn đề.
  • Lặp từ quá nhiều, thiếu từ nối khiến các câu rời rạc.
  • Tách thành nhiều đoạn khi đề chỉ yêu cầu viết một đoạn văn.

2Ví dụ nhiều cách giải

Một đề, hai cách mở đoạn
Viết đoạn văn (khoảng 200 chữ) trình bày suy nghĩ của em về đức tính trung thực.
Cách 1: Diễn dịch — đi thẳng vào ý kiến

Trung thực là phẩm chất quý giá nhất của người học sinh. Trung thực là ngay thẳng, nói đúng sự thật, không gian dối. Bởi lẽ người trung thực được mọi người tin tưởng, còn sự gian dối sớm muộn cũng bị phát hiện. Chẳng hạn, khi làm vỡ bình hoa của lớp, bạn Nam đã tự nhận lỗi với cô giáo và được cả lớp quý trọng hơn. Tuy nhiên, vẫn còn những bạn quay cóp trong giờ kiểm tra để lấy điểm cao. … Vì vậy, mỗi chúng ta hãy rèn tính trung thực từ những việc nhỏ nhất.

Cách 2: Quy nạp — đi từ câu chuyện đến ý kiến

Khi làm vỡ bình hoa của lớp, bạn Nam không giấu mà tự nhận lỗi với cô giáo. Cô không trách mà còn khen bạn trước lớp. Câu chuyện nhỏ ấy cho thấy người dám nói thật luôn được tin tưởng, quý trọng… Như vậy, trung thực chính là phẩm chất quý giá nhất mà mỗi học sinh cần rèn luyện.

So sánh: Cách 1 an toàn, người chấm thấy ngay ý kiến của em. Cách 2 hấp dẫn hơn nhưng phải kéo câu chuyện về đúng câu chủ đề ở cuối, nếu không dễ thành văn kể chuyện.

3Bài tập tự luận — gợi ý nhiều tầng

Làm ra giấy trước, rồi điền kết quả vào các mốc chấm bên dưới để máy chấm điểm (giống biểu điểm của giám khảo). Bí thì mở từng gợi ý một. Nếu xem lời giải trước khi nộp, bài vẫn được chấm thử nhưng không lưu điểm.

Bài 1 Cơ bản Máy chấm · 10 điểm
Em cần viết đoạn văn về chủ đề “Biết lắng nghe”. Hãy chọn câu chủ đề, câu giải thích và câu kết phù hợp nhất.
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
4đCâu chủ đề phù hợp nhất:
3đCâu giải thích phù hợp nhất:
3đCâu kết đoạn phù hợp nhất:
Bài 2 Cơ bản Máy chấm · 10 điểm
Đọc đoạn văn sau và cho biết mỗi câu được đánh số thuộc phần nào của đoạn nghị luận:
(1) Tiết kiệm là một đức tính cần thiết của mỗi người. (2) Tiết kiệm là biết sử dụng tiền bạc, thời gian, công sức một cách hợp lý, không hoang phí. (3) Bởi lẽ của cải và thời gian đều có hạn, nếu phung phí hôm nay thì ngày mai ta sẽ thiếu thốn. (4) Chẳng hạn, nhiều bạn học sinh biết bỏ ống heo mỗi ngày vài nghìn đồng để cuối năm tự mua sách vở. (5) Tuy nhiên, tiết kiệm không có nghĩa là keo kiệt, bủn xỉn với mọi người. (6) Vì vậy, mỗi chúng ta hãy tập thói quen chi tiêu có kế hoạch từ những việc nhỏ.
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
2,5đCâu (2) là:
2,5đCâu (3) là:
2,5đCâu (4) là:
2,5đCâu (5) là:
Bài 3 Nâng cao Máy chấm · 10 điểm
Viết đoạn văn (khoảng 200 chữ) bàn về việc sử dụng điện thoại thông minh hợp lý ở tuổi học sinh. Hãy chọn các ý tốt nhất cho đoạn văn.
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
4đDẫn chứng phù hợp nhất:
3đCâu phản đề phù hợp nhất:
3đBài học hành động cụ thể nhất:
Bài 4 Nâng cao Máy chấm · 10 điểm
Đọc đoạn văn của một bạn học sinh viết về lòng nhân ái và chỉ ra chỗ cần sửa:
(1) Hôm nay trời rất đẹp. (2) Nhân ái là biết yêu thương, giúp đỡ người khác. (3) Người nhân ái luôn được mọi người yêu quý vì họ mang lại hơi ấm cho cuộc sống. (4) Chẳng hạn, nhiều bạn trong trường đã quyên góp sách vở cho học sinh vùng lũ. (5) Em rất thích ăn kem sô-cô-la vào mùa hè. (6) Vì vậy, mỗi chúng ta hãy biết sẻ chia với những người xung quanh.
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
4đLỗi lớn nhất của đoạn văn:
3đCâu lạc đề cần bỏ:
3đCâu nên thay cho câu (1):
Bài 5 HSG Máy chấm · 10 điểm
Đọc truyện:
Có năm ông thầy bói mù chưa từng biết con voi ra sao. Một hôm, họ chung tiền nhờ người quản voi cho sờ thử. Ông thì sờ vòi, ông sờ ngà, ông sờ tai, ông sờ chân, ông sờ đuôi. Sau đó, ông sờ vòi bảo voi như con đỉa, ông sờ ngà bảo voi như cái đòn càn, ông sờ tai bảo như cái quạt thóc, ông sờ chân bảo như cái cột đình, ông sờ đuôi bảo như cái chổi sể. Ai cũng cho mình đúng, cãi nhau không ai chịu ai, rồi xông vào đánh nhau toác đầu, chảy máu.
(Truyện ngụ ngôn dân gian “Thầy bói xem voi”, Phúc Vũ Edu kể lại)
Từ câu chuyện, em hãy chuẩn bị các ý cho đoạn văn (khoảng 200 chữ) bàn về cách nhìn nhận sự việc một cách toàn diện.
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
3đCâu chủ đề phù hợp nhất:
3đGiải thích “nhìn nhận toàn diện”:
2đDẫn chứng phù hợp lấy từ truyện:
2đBài học hành động phù hợp nhất:

Bài viết hoàn chỉnh

Đề bài. Ca dao có câu: “Một cây làm chẳng nên non, / Ba cây chụm lại nên hòn núi cao.” Viết bài văn ngắn (khoảng 300–450 chữ) trình bày suy nghĩ của em về tinh thần đoàn kết. Gợi ý: mở bài nêu vấn đề; thân bài 2–3 đoạn, mỗi đoạn viết theo mạch của đoạn nghị luận xã hội (câu chủ đề – giải thích – lý lẽ, dẫn chứng – phản đề); kết bài nêu bài học.
0 chữMục tiêu: 300–450 chữ
Máy chấm theo mốc của biểu điểm (độ dài, bố cục, bàn đúng đề, ý kiến riêng, lý lẽ – dẫn chứng, phản biện, từ nối, văn phong, câu phức, viết hoa – dấu câu). Máy chưa đánh giá được ý hay hay dở như giám khảo, nên đây là điểm tham khảo. Mở bài mẫu trước khi nộp thì bài chỉ được chấm thử, không lưu điểm.
Biểu điểm (10 điểm)
Đáp ứng đề
Giải thích đúng câu ca dao; nêu rõ ý kiến về đoàn kết; thân bài 2–3 đoạn có câu chủ đề, lý lẽ, dẫn chứng, phản đề; rút ra bài học; độ dài 300–450 chữ.
3đ
Lập luận & bố cục
Mở bài – thân bài (2–3 đoạn, mỗi đoạn có câu chủ đề; toàn bài có giải thích, lý lẽ và dẫn chứng hoặc trích dẫn làm căn cứ) – kết bài rõ ràng.
3đ
Diễn đạt: từ ngữ, liên kết
Từ ngữ chính xác, ít lặp; dùng từ nối đa dạng để chuyển ý; văn phong trong sáng, không viết tắt.
2đ
Câu văn & hình thức
Có câu ghép, câu phức; viết hoa, dấu câu đúng; câu không quá dài hay rời rạc.
2đ

4Trắc nghiệm 15 câu — 3 tầng

Nhận diện Vận dụng Bẫy & biện luận · Câu Hai tầng chỉ được điểm khi đúng cả đáp án và lý do. Đáp án và lời giải chỉ hiện sau khi nộp bài.
Nhận diện
Nhận diện
Câu 1. Câu chủ đề của đoạn văn nghị luận xã hội cần:
Nhận diện
Câu 2. Đoạn văn có câu chủ đề đặt ở cuối đoạn, các câu trước dẫn dắt dần đến kết luận, là đoạn văn trình bày theo cách:
Nhận diện
Câu 3. Phần phản đề, mở rộng trong đoạn nghị luận xã hội dùng để:
Nhận diện Điền từ
Câu 4. Đọc đoạn văn: “Khiêm tốn là không tự đề cao mình. Người khiêm tốn luôn sẵn lòng học hỏi. Sống khiêm tốn giúp ta được mọi người quý mến.” Từ ngữ được lặp lại ở cả ba câu để liên kết đoạn văn là: ______ (2 chữ).
Gõ từ / cụm từ có dấu tiếng Việt (không phân biệt chữ hoa, chữ thường).
Nhận diện Hai tầng
Câu 5. Câu “Đoàn kết là sức mạnh của mỗi tập thể” đứng ở đầu đoạn, các câu sau giải thích và chứng minh cho nó. Câu ấy là:
Tầng 1 — Chọn đáp án
Tầng 2 — Chọn lý do đúng
Vận dụng
Vận dụng
Câu 6. Câu nào giải thích đúng nhất vấn đề “kiên nhẫn”?
Vận dụng
Câu 7. Dẫn chứng nào phù hợp nhất cho đoạn văn về lòng dũng cảm?
Vận dụng Sắp xếp lập luận
Câu 8. Sắp xếp các câu thành đoạn văn về tính tự lập:
  • (1) Vì vậy, mỗi chúng ta hãy tập tự làm những việc vừa sức mình.
  • (2) Tự lập là đức tính cần thiết để mỗi người trưởng thành.
  • (3) Chẳng hạn, bạn Hùng tự giặt quần áo, tự soạn sách vở từ năm lớp 5.
  • (4) Tự lập là tự mình làm lấy công việc, không ỷ lại vào người khác.
Thứ tự hợp lý là:
Vận dụng
Câu 9. Câu phản đề phù hợp nhất cho đoạn văn bàn về sự tự tin:
Vận dụng
Câu 10. Câu kết phù hợp nhất cho đoạn văn bàn về bảo vệ môi trường:
Bẫy & biện luận
Bẫy & biện luận Tìm bước sai
Câu 11. Bạn An lập dàn ý cho đoạn văn về lòng biết ơn:
  1. Bước 1. Câu chủ đề: Lòng biết ơn là truyền thống đẹp của dân tộc ta.
  2. Bước 2. Giải thích: Biết ơn là ghi nhớ công lao của những người đã giúp đỡ mình.
  3. Bước 3. Dẫn chứng: Em rất thích ăn bánh chưng vào mỗi dịp Tết đến.
  4. Bước 4. Bài học: Em sẽ thường xuyên thăm hỏi ông bà, thầy cô.
Lời giải sai từ bước nào (bước sai đầu tiên)?
Bẫy & biện luận Hai tầng
Câu 12. Có ý kiến: “Trong đoạn văn 200 chữ, nên kể lại thật chi tiết một câu chuyện để làm dẫn chứng.” Ý kiến này:
Tầng 1 — Chọn đáp án
Tầng 2 — Chọn lý do đúng
Bẫy & biện luận
Câu 13. Câu chủ đề nào chưa nêu rõ ý kiến của người viết?
Bẫy & biện luận
Câu 14. Đoạn văn: “Bạn Nam rất chăm chỉ. Bạn Nam học bài mỗi tối. Bạn Nam còn giúp mẹ nấu cơm. Bạn Nam là tấm gương cho cả lớp.” Lỗi cần sửa là:
Bẫy & biện luận
Câu 15. Đoạn văn bàn về tinh thần tự học. Câu nào làm đoạn văn bị lạc đề?