Toán chuyên 7 · Mở rộng tư duy

Hình học chứng minh

Tam giác bằng nhau, tam giác cân, góc ngoài, bất đẳng thức tam giác; phân tích đi lên và kẻ thêm đường phụ (nhân đôi trung tuyến).

15 câu trắc nghiệm 5 bài tự luận

1Bài giảng tư duy

Tại sao lại nghĩ ra hướng giải này? Hầu hết bài chứng minh hình lớp 7 đều quy về: tìm hai tam giác bằng nhau chứa hai đoạn thẳng (hai góc) cần chứng minh bằng nhau. Cách tìm là phân tích đi lên — đi ngược từ kết luận:

  1. Muốn chứng minh \(AB = CD\) → hai đoạn này là cạnh của hai tam giác nào?
  2. Hai tam giác đó đã có những cặp cạnh, góc nào bằng nhau? Còn thiếu gì để đủ một trường hợp (c.c.c, c.g.c, g.c.g, cạnh huyền – góc nhọn…)?
  3. Điều còn thiếu lấy từ đâu: giả thiết, góc đối đỉnh, cạnh chung, tính chất tam giác cân, “cùng phụ một góc”…?

Công cụ tính góc: tổng ba góc của tam giác bằng \(180^\circ\); góc ngoài bằng tổng hai góc trong không kề với nó; tam giác cân có hai góc ở đáy bằng nhau, đường trung tuyến ứng với đáy đồng thời là đường cao, đường phân giác.

Khi hình chưa có tam giác phù hợp — kẻ thêm. Đường phụ hay dùng nhất ở lớp 7: có trung điểm M của BC thì lấy D trên tia đối của tia MA với MD = MA (nhân đôi trung tuyến), tạo ra cặp tam giác bằng nhau \(\triangle MAB = \triangle MDC\). Bất đẳng thức tam giác: mỗi cạnh nhỏ hơn tổng và lớn hơn hiệu hai cạnh kia.

Dấu hiệu nhận dạng
  • Cần chứng minh hai đoạn thẳng (hai góc) bằng nhau → tìm hai tam giác chứa chúng.
  • Có trung điểm của một cạnh và cần so sánh độ dài → nhân đôi trung tuyến.
  • Có tam giác cân, đường vuông góc hạ từ hai đỉnh đáy → cặp tam giác vuông bằng nhau (cạnh huyền – góc nhọn).
  • Hai góc cùng cộng với một góc thứ ba được \(90^\circ\) → “cùng phụ” nên bằng nhau.
  • Đề hỏi “độ dài nhỏ nhất / lớn nhất có thể” của một cạnh → bất đẳng thức tam giác.
Bẫy thường gặp
  • Dùng c.g.c khi góc bằng nhau không xen giữa hai cạnh đã biết.
  • Viết sai thứ tự đỉnh tương ứng (\(\triangle ABC = \triangle DFE\) thay vì \(\triangle DEF\)) rồi suy ra sai cạnh bằng nhau.
  • Lấy điều phải chứng minh làm giả thiết (ví dụ dùng ngay \(\widehat{OAM} = \widehat{OBM}\)).
  • Kết luận ba góc bằng nhau thì hai tam giác bằng nhau (“góc – góc – góc” không phải trường hợp bằng nhau).
  • Tam giác cân có một góc tù: quên rằng góc tù chỉ có thể là góc ở đỉnh.

2Ví dụ nhiều cách giải

Đường trung tuyến của tam giác cân: ba cách chứng minh
Cho tam giác ABC cân tại A, M là trung điểm của BC. Chứng minh \(AM \perp BC\).
Cách 1: Hai tam giác bằng nhau

\(\triangle ABM\) và \(\triangle ACM\) có \(AB = AC\), \(MB = MC\), AM chung ⇒ \(\triangle ABM = \triangle ACM\) (c.c.c) ⇒ \(\widehat{AMB} = \widehat{AMC}\). Hai góc kề bù mà bằng nhau nên mỗi góc bằng \(90^\circ\). ∎

Cách 2: Tính chất tam giác cân

Trong tam giác cân, đường trung tuyến ứng với cạnh đáy đồng thời là đường cao. AM là trung tuyến ứng với đáy BC nên \(AM \perp BC\). ∎

Cách 3: Đường trung trực

\(AB = AC\) nên A cách đều B, C, tức A nằm trên đường trung trực của BC. M là trung điểm BC cũng nằm trên đường trung trực đó. Vậy AM là đường trung trực của BC, nên \(AM \perp BC\). ∎

So sánh: Cách 1 tự chứng minh từ đầu — an toàn khi đề yêu cầu “chứng minh tính chất”. Cách 2 và 3 ngắn gọn nhưng phải chắc chắn tính chất đó đã được học và được phép dùng.

3Bài tập tự luận — gợi ý nhiều tầng

Làm ra giấy trước, rồi điền kết quả vào các mốc chấm bên dưới để máy chấm điểm (giống biểu điểm của giám khảo). Bí thì mở từng gợi ý một. Nếu xem lời giải trước khi nộp, bài vẫn được chấm thử nhưng không lưu điểm.

Bài 1 Cơ bản Máy chấm · 10 điểm
Cho tam giác ABC cân tại A có \(\widehat{A} = 40^\circ\). Tính \(\widehat{B}\) và góc ngoài của tam giác tại đỉnh C.
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
2đVì sao \(\widehat{B} = \widehat{C}\)?
4đ\(\widehat{B}\) bằng bao nhiêu độ?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
4đGóc ngoài tại đỉnh C bằng bao nhiêu độ?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
Bài 2 Cơ bản Máy chấm · 10 điểm
Cho góc xOy, tia Oz là tia phân giác. Lấy A trên tia Ox, B trên tia Oy sao cho \(OA = OB\); lấy M trên tia Oz (M khác O). Chứng minh \(MA = MB\).
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
3đCặp tam giác cần xét:
3đGóc bằng nhau được dùng:
4đHai tam giác bằng nhau theo trường hợp:
Bài 3 Nâng cao Máy chấm · 10 điểm
Cho tam giác ABC có \(AB = 5\) cm, \(AC = 7\) cm, M là trung điểm của BC. Trên tia đối của tia MA lấy điểm D sao cho \(MD = MA\). a) Tính CD và cho biết vị trí của hai đường thẳng AB, CD. b) Chứng minh \(AM < 6\) cm.
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
3đCD dài bao nhiêu cm?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
3đHai đường thẳng AB và CD:
4đTrong \(\triangle ACD\), \(AD < AC + CD\). Tổng \(AC + CD\) bằng bao nhiêu cm?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
Bài 4 Nâng cao Máy chấm · 10 điểm
Cho tam giác ABC có \(\widehat{B} = 70^\circ\), \(\widehat{C} = 50^\circ\). Tia phân giác của góc A cắt BC tại D. Tính \(\widehat{ADB}\) và \(\widehat{ADC}\).
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
3đ\(\widehat{BAC}\) bằng bao nhiêu độ?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
4đ\(\widehat{ADB}\) bằng bao nhiêu độ?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
3đ\(\widehat{ADC}\) bằng bao nhiêu độ?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
Bài 5 HSG Máy chấm · 10 điểm
Cho tam giác ABC vuông cân tại A (\(\widehat{A} = 90^\circ\), \(AB = AC\)). Qua A vẽ đường thẳng d không cắt đoạn BC. Kẻ \(BD \perp d\), \(CE \perp d\) (D, E thuộc d). Chứng minh \(DE = BD + CE\). Áp dụng: tính DE khi \(BD = 3\) cm, \(CE = 5\) cm.
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
4đCặp góc nhọn bằng nhau then chốt:
2đ\(\triangle ADB = \triangle CEA\) theo trường hợp:
4đKhi \(BD = 3\) cm, \(CE = 5\) cm thì DE bằng bao nhiêu cm?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).

4Trắc nghiệm 15 câu — 3 tầng

Nhận diện Vận dụng Bẫy & biện luận · Câu Hai tầng chỉ được điểm khi đúng cả đáp án và lý do. Đáp án và lời giải chỉ hiện sau khi nộp bài.
Nhận diện
Nhận diện
Câu 1. Góc ngoài của một tam giác bằng:
Nhận diện
Câu 2. \(\triangle ABC\) và \(\triangle DEF\) có \(AB = DE\), \(\widehat{B} = \widehat{E}\), \(BC = EF\). Hai tam giác bằng nhau theo trường hợp:
Nhận diện Điền số
Câu 3. Tam giác ABC cân tại A có \(\widehat{B} = 65^\circ\). Tính số đo \(\widehat{A}\) (độ).
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Nhận diện
Câu 4. Trong tam giác cân, đường trung tuyến ứng với cạnh đáy đồng thời là:
Nhận diện Hai tầng
Câu 5. \(\triangle ABC\) và \(\triangle DEF\) có \(AB = DE\), \(AC = DF\), \(\widehat{B} = \widehat{E}\). Hai tam giác có chắc chắn bằng nhau không?
Tầng 1 — Chọn đáp án
Tầng 2 — Chọn lý do đúng
Vận dụng
Vận dụng Điền số
Câu 6. Tam giác ABC có \(\widehat{A} = 50^\circ\), \(\widehat{B} = 70^\circ\). Góc ngoài tại đỉnh C bằng bao nhiêu độ?
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Vận dụng Điền số
Câu 7. Tam giác ABC có \(AB = 3\) cm, \(AC = 8\) cm, độ dài BC là một số nguyên (cm). BC lớn nhất có thể bằng bao nhiêu cm?
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Vận dụng
Câu 8. Biết \(\triangle ABC = \triangle MNP\), \(AB = 4\) cm, \(NP = 6\) cm, \(MP = 5\) cm. Chu vi tam giác ABC bằng:
Vận dụng Điền số
Câu 9. Tam giác ABC vuông tại A có \(\widehat{B} = 2\widehat{C}\). Tính \(\widehat{C}\) (độ).
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Vận dụng Sắp xếp lập luận
Câu 10. Cho tam giác ABC cân tại A, \(BD \perp AC\) (D thuộc AC), \(CE \perp AB\) (E thuộc AB). Sắp xếp các bước chứng minh \(BD = CE\):
  • (1) Suy ra \(BD = CE\) (hai cạnh tương ứng).
  • (2) Xét \(\triangle BDC\) vuông tại D và \(\triangle CEB\) vuông tại E.
  • (3) Do đó \(\triangle BDC = \triangle CEB\) (cạnh huyền – góc nhọn).
  • (4) Có BC chung và \(\widehat{DCB} = \widehat{EBC}\) (vì tam giác ABC cân tại A).
Thứ tự hợp lý là:
Bẫy & biện luận
Bẫy & biện luận Tìm bước sai
Câu 11. Tam giác ABC có \(\widehat{A} = 60^\circ\), \(\widehat{B} = 40^\circ\); tia phân giác của góc A cắt BC tại D. Bạn An tính \(\widehat{ADC}\):
  1. Bước 1. \(\widehat{C} = 180^\circ - 60^\circ - 40^\circ = 80^\circ\).
  2. Bước 2. AD là tia phân giác nên \(\widehat{DAC} = 30^\circ\).
  3. Bước 3. Trong tam giác ADC: \(\widehat{ADC} = 180^\circ - 30^\circ - 40^\circ = 110^\circ\).
  4. Bước 4. Vậy \(\widehat{ADC} = 110^\circ\).
Lời giải sai từ bước nào (bước sai đầu tiên)?
Bẫy & biện luận Hai tầng
Câu 12. Khẳng định: “Có một tam giác có ba cạnh dài 2 cm, 3 cm và 5 cm.”
Tầng 1 — Chọn đáp án
Tầng 2 — Chọn lý do đúng
Bẫy & biện luận
Câu 13. Một tam giác cân có một góc bằng \(100^\circ\). Hai góc còn lại là:
Bẫy & biện luận Điền số
Câu 14. Một tam giác cân có một góc bằng \(40^\circ\). Góc ở đỉnh của tam giác có thể nhận hai giá trị. Tính tổng hai giá trị đó (độ).
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Bẫy & biện luận
Câu 15. \(\triangle ABC\) và \(\triangle DEF\) có \(\widehat{A} = \widehat{D}\), \(\widehat{B} = \widehat{E}\), \(\widehat{C} = \widehat{F}\). Kết luận nào đúng?