Hình học chứng minh
Tam giác bằng nhau, tam giác cân, góc ngoài, bất đẳng thức tam giác; phân tích đi lên và kẻ thêm đường phụ (nhân đôi trung tuyến).
1Bài giảng tư duy
Tại sao lại nghĩ ra hướng giải này? Hầu hết bài chứng minh hình lớp 7 đều quy về: tìm hai tam giác bằng nhau chứa hai đoạn thẳng (hai góc) cần chứng minh bằng nhau. Cách tìm là phân tích đi lên — đi ngược từ kết luận:
- Muốn chứng minh \(AB = CD\) → hai đoạn này là cạnh của hai tam giác nào?
- Hai tam giác đó đã có những cặp cạnh, góc nào bằng nhau? Còn thiếu gì để đủ một trường hợp (c.c.c, c.g.c, g.c.g, cạnh huyền – góc nhọn…)?
- Điều còn thiếu lấy từ đâu: giả thiết, góc đối đỉnh, cạnh chung, tính chất tam giác cân, “cùng phụ một góc”…?
Công cụ tính góc: tổng ba góc của tam giác bằng \(180^\circ\); góc ngoài bằng tổng hai góc trong không kề với nó; tam giác cân có hai góc ở đáy bằng nhau, đường trung tuyến ứng với đáy đồng thời là đường cao, đường phân giác.
Khi hình chưa có tam giác phù hợp — kẻ thêm. Đường phụ hay dùng nhất ở lớp 7: có trung điểm M của BC thì lấy D trên tia đối của tia MA với MD = MA (nhân đôi trung tuyến), tạo ra cặp tam giác bằng nhau \(\triangle MAB = \triangle MDC\). Bất đẳng thức tam giác: mỗi cạnh nhỏ hơn tổng và lớn hơn hiệu hai cạnh kia.
- Cần chứng minh hai đoạn thẳng (hai góc) bằng nhau → tìm hai tam giác chứa chúng.
- Có trung điểm của một cạnh và cần so sánh độ dài → nhân đôi trung tuyến.
- Có tam giác cân, đường vuông góc hạ từ hai đỉnh đáy → cặp tam giác vuông bằng nhau (cạnh huyền – góc nhọn).
- Hai góc cùng cộng với một góc thứ ba được \(90^\circ\) → “cùng phụ” nên bằng nhau.
- Đề hỏi “độ dài nhỏ nhất / lớn nhất có thể” của một cạnh → bất đẳng thức tam giác.
- Dùng c.g.c khi góc bằng nhau không xen giữa hai cạnh đã biết.
- Viết sai thứ tự đỉnh tương ứng (\(\triangle ABC = \triangle DFE\) thay vì \(\triangle DEF\)) rồi suy ra sai cạnh bằng nhau.
- Lấy điều phải chứng minh làm giả thiết (ví dụ dùng ngay \(\widehat{OAM} = \widehat{OBM}\)).
- Kết luận ba góc bằng nhau thì hai tam giác bằng nhau (“góc – góc – góc” không phải trường hợp bằng nhau).
- Tam giác cân có một góc tù: quên rằng góc tù chỉ có thể là góc ở đỉnh.
2Ví dụ nhiều cách giải
\(\triangle ABM\) và \(\triangle ACM\) có \(AB = AC\), \(MB = MC\), AM chung ⇒ \(\triangle ABM = \triangle ACM\) (c.c.c) ⇒ \(\widehat{AMB} = \widehat{AMC}\). Hai góc kề bù mà bằng nhau nên mỗi góc bằng \(90^\circ\). ∎
Trong tam giác cân, đường trung tuyến ứng với cạnh đáy đồng thời là đường cao. AM là trung tuyến ứng với đáy BC nên \(AM \perp BC\). ∎
\(AB = AC\) nên A cách đều B, C, tức A nằm trên đường trung trực của BC. M là trung điểm BC cũng nằm trên đường trung trực đó. Vậy AM là đường trung trực của BC, nên \(AM \perp BC\). ∎
3Bài tập tự luận — gợi ý nhiều tầng
Làm ra giấy trước, rồi điền kết quả vào các mốc chấm bên dưới để máy chấm điểm (giống biểu điểm của giám khảo). Bí thì mở từng gợi ý một. Nếu xem lời giải trước khi nộp, bài vẫn được chấm thử nhưng không lưu điểm.
4Trắc nghiệm 15 câu — 3 tầng
- (1) Suy ra \(BD = CE\) (hai cạnh tương ứng).
- (2) Xét \(\triangle BDC\) vuông tại D và \(\triangle CEB\) vuông tại E.
- (3) Do đó \(\triangle BDC = \triangle CEB\) (cạnh huyền – góc nhọn).
- (4) Có BC chung và \(\widehat{DCB} = \widehat{EBC}\) (vì tam giác ABC cân tại A).
- Bước 1. \(\widehat{C} = 180^\circ - 60^\circ - 40^\circ = 80^\circ\).
- Bước 2. AD là tia phân giác nên \(\widehat{DAC} = 30^\circ\).
- Bước 3. Trong tam giác ADC: \(\widehat{ADC} = 180^\circ - 30^\circ - 40^\circ = 110^\circ\).
- Bước 4. Vậy \(\widehat{ADC} = 110^\circ\).