Giá trị tuyệt đối & cực trị
\(|a| + |b| \ge |a + b|\) và bài toán GTNN, GTLN; tìm \(x\) trong đẳng thức chứa dấu giá trị tuyệt đối, ghép cặp hạng tử, chia khoảng.
1Bài giảng tư duy
Tại sao lại nghĩ ra hướng giải này? \(|a|\) là khoảng cách từ \(a\) đến 0 trên trục số, nên luôn không âm. Từ đó có các “viên gạch” để tìm giá trị nhỏ nhất (GTNN), lớn nhất (GTLN):
- \(|A| \ge 0\), dấu “=” khi \(A = 0\) ⇒ \(|A| + m \ge m\) (GTNN là \(m\)); \(m - |A| \le m\) (GTLN là \(m\)).
- \(|a| + |b| \ge |a + b|\), dấu “=” khi \(ab \ge 0\) (cùng dấu hoặc một số bằng 0). Vì sao? Nếu \(a, b\) cùng dấu thì \(|a + b| = |a| + |b|\); nếu trái dấu thì chúng “bù trừ” nhau nên \(|a + b|\) nhỏ hơn \(|a| + |b|\).
- Mẹo đổi dấu: \(|x - 2| + |x - 5| = |x - 2| + |5 - x| \ge |(x - 2) + (5 - x)| = 3\) — đổi dấu bên trong để \(x\) triệt tiêu.
- Nhiều hạng tử \(|x - a_1| + |x - a_2| + \ldots\): ghép số nhỏ nhất với số lớn nhất, cặp tiếp theo vào trong…
Tìm \(x\) biết \(|A| = B\): cần \(B \ge 0\), rồi \(A = B\) hoặc \(A = -B\) — nhớ thử lại điều kiện. Khi có nhiều dấu giá trị tuyệt đối: chia khoảng theo các điểm làm biểu thức bên trong bằng 0.
Quy tắc vàng của cực trị: tìm được \(A \ge m\) chưa đủ; phải chỉ ra có giá trị của biến làm dấu “=” xảy ra.
- Biểu thức dạng \(|A| + m\) hoặc \(m - |A|\) → GTNN / GTLN bằng \(m\) khi \(A = 0\).
- Tổng hai giá trị tuyệt đối có hệ số của \(x\) đối nhau sau khi đổi dấu → dùng \(|a| + |b| \ge |a + b|\).
- Tìm \(x\) biết \(|A| = B\) mà vế phải chứa \(x\) → đặt điều kiện \(B \ge 0\) và thử lại.
- Tổng của ba, bốn giá trị tuyệt đối dạng \(|x - a|\) → ghép cặp “ngoài cùng”.
- Cho từng hạng tử bằng 0 khi chúng không thể cùng bằng 0 tại một giá trị \(x\).
- Quên điều kiện vế phải không âm, không thử lại các giá trị \(x\) tìm được của \(|A| = B\).
- Viết \(|a + b| = |a| + |b|\) cho mọi \(a, b\) (sai khi \(a, b\) trái dấu, ví dụ \(a = 3, b = -3\)).
- Chỉ chỉ ra \(A \ge m\) mà không chỉ ra dấu “=” xảy ra được.
- \(|x| = 5\) mà chỉ lấy \(x = 5\).
2Ví dụ nhiều cách giải
\(A = |x - 2| + |5 - x| \ge |(x - 2) + (5 - x)| = 3\). Dấu “=” khi \((x - 2)(5 - x) \ge 0\), tức \(2 \le x \le 5\). Vậy GTNN của A là 3.
Nếu \(x < 2\): \(A = 7 - 2x > 3\). Nếu \(2 \le x \le 5\): \(A = (x - 2) + (5 - x) = 3\). Nếu \(x > 5\): \(A = 2x - 7 > 3\). Vậy GTNN là 3, khi \(2 \le x \le 5\).
A là tổng khoảng cách từ điểm \(x\) đến điểm 2 và đến điểm 5. Nếu \(x\) nằm giữa 2 và 5 thì tổng đúng bằng độ dài đoạn \([2; 5]\) là 3; nằm ngoài thì tổng lớn hơn 3.
Cần \(x + 4 \ge 0\), tức \(x \ge -4\). Khi đó \(2x - 1 = x + 4\) (được \(x = 5\)) hoặc \(2x - 1 = -(x + 4)\) (được \(x = -1\)). Cả hai đều thỏa \(x \ge -4\). Thử lại: \(|9| = 9\), \(|-3| = 3\). Vậy \(x = 5\) hoặc \(x = -1\).
Nếu \(x \ge \dfrac12\): \(2x - 1 = x + 4 \Rightarrow x = 5\) (nhận). Nếu \(x < \dfrac12\): \(1 - 2x = x + 4 \Rightarrow x = -1\) (nhận). Vậy \(x \in \{5; -1\}\).
3Bài tập tự luận — gợi ý nhiều tầng
Làm ra giấy trước, rồi điền kết quả vào các mốc chấm bên dưới để máy chấm điểm (giống biểu điểm của giám khảo). Bí thì mở từng gợi ý một. Nếu xem lời giải trước khi nộp, bài vẫn được chấm thử nhưng không lưu điểm.
4Trắc nghiệm 15 câu — 3 tầng
- (1) Dấu “=” khi \((x - 3)(9 - x) \ge 0\), tức \(3 \le x \le 9\).
- (2) Kết luận: GTNN của A bằng 6.
- (3) Viết \(A = |x - 3| + |9 - x|\).
- (4) Áp dụng \(|a| + |b| \ge |a + b|\): \(A \ge |x - 3 + 9 - x| = 6\).
- Bước 1. \(|x - 1| \ge 0\) và \(|x - 5| \ge 0\) với mọi \(x\).
- Bước 2. Nên \(A \ge 0 + 0 = 0\).
- Bước 3. Vậy GTNN của A bằng 0.