Toán chuyên 7 · Mở rộng tư duy

Giá trị tuyệt đối & cực trị

\(|a| + |b| \ge |a + b|\) và bài toán GTNN, GTLN; tìm \(x\) trong đẳng thức chứa dấu giá trị tuyệt đối, ghép cặp hạng tử, chia khoảng.

15 câu trắc nghiệm 5 bài tự luận

1Bài giảng tư duy

Tại sao lại nghĩ ra hướng giải này? \(|a|\) là khoảng cách từ \(a\) đến 0 trên trục số, nên luôn không âm. Từ đó có các “viên gạch” để tìm giá trị nhỏ nhất (GTNN), lớn nhất (GTLN):

  • \(|A| \ge 0\), dấu “=” khi \(A = 0\) ⇒ \(|A| + m \ge m\) (GTNN là \(m\)); \(m - |A| \le m\) (GTLN là \(m\)).
  • \(|a| + |b| \ge |a + b|\), dấu “=” khi \(ab \ge 0\) (cùng dấu hoặc một số bằng 0). Vì sao? Nếu \(a, b\) cùng dấu thì \(|a + b| = |a| + |b|\); nếu trái dấu thì chúng “bù trừ” nhau nên \(|a + b|\) nhỏ hơn \(|a| + |b|\).
  • Mẹo đổi dấu: \(|x - 2| + |x - 5| = |x - 2| + |5 - x| \ge |(x - 2) + (5 - x)| = 3\) — đổi dấu bên trong để \(x\) triệt tiêu.
  • Nhiều hạng tử \(|x - a_1| + |x - a_2| + \ldots\): ghép số nhỏ nhất với số lớn nhất, cặp tiếp theo vào trong…

Tìm \(x\) biết \(|A| = B\): cần \(B \ge 0\), rồi \(A = B\) hoặc \(A = -B\) — nhớ thử lại điều kiện. Khi có nhiều dấu giá trị tuyệt đối: chia khoảng theo các điểm làm biểu thức bên trong bằng 0.

Quy tắc vàng của cực trị: tìm được \(A \ge m\) chưa đủ; phải chỉ ra có giá trị của biến làm dấu “=” xảy ra.

Dấu hiệu nhận dạng
  • Biểu thức dạng \(|A| + m\) hoặc \(m - |A|\) → GTNN / GTLN bằng \(m\) khi \(A = 0\).
  • Tổng hai giá trị tuyệt đối có hệ số của \(x\) đối nhau sau khi đổi dấu → dùng \(|a| + |b| \ge |a + b|\).
  • Tìm \(x\) biết \(|A| = B\) mà vế phải chứa \(x\) → đặt điều kiện \(B \ge 0\) và thử lại.
  • Tổng của ba, bốn giá trị tuyệt đối dạng \(|x - a|\) → ghép cặp “ngoài cùng”.
Bẫy thường gặp
  • Cho từng hạng tử bằng 0 khi chúng không thể cùng bằng 0 tại một giá trị \(x\).
  • Quên điều kiện vế phải không âm, không thử lại các giá trị \(x\) tìm được của \(|A| = B\).
  • Viết \(|a + b| = |a| + |b|\) cho mọi \(a, b\) (sai khi \(a, b\) trái dấu, ví dụ \(a = 3, b = -3\)).
  • Chỉ chỉ ra \(A \ge m\) mà không chỉ ra dấu “=” xảy ra được.
  • \(|x| = 5\) mà chỉ lấy \(x = 5\).

2Ví dụ nhiều cách giải

GTNN của \(A = |x - 2| + |x - 5|\): ba cách
Tìm giá trị nhỏ nhất của \(A = |x - 2| + |x - 5|\).
Cách 1: Bất đẳng thức \(|a| + |b| \ge |a + b|\)

\(A = |x - 2| + |5 - x| \ge |(x - 2) + (5 - x)| = 3\). Dấu “=” khi \((x - 2)(5 - x) \ge 0\), tức \(2 \le x \le 5\). Vậy GTNN của A là 3.

Cách 2: Chia khoảng

Nếu \(x < 2\): \(A = 7 - 2x > 3\). Nếu \(2 \le x \le 5\): \(A = (x - 2) + (5 - x) = 3\). Nếu \(x > 5\): \(A = 2x - 7 > 3\). Vậy GTNN là 3, khi \(2 \le x \le 5\).

Cách 3: Trục số

A là tổng khoảng cách từ điểm \(x\) đến điểm 2 và đến điểm 5. Nếu \(x\) nằm giữa 2 và 5 thì tổng đúng bằng độ dài đoạn \([2; 5]\) là 3; nằm ngoài thì tổng lớn hơn 3.

So sánh: Cách 1 nhanh nhất khi viết bài thi. Cách 2 chắc chắn, dùng được cả khi hệ số của \(x\) khác nhau (ví dụ \(|x - 1| + |2x - 6|\)). Cách 3 giúp em đoán trước đáp số và điều kiện dấu “=”.
Tìm \(x\) biết \(|2x - 1| = x + 4\)
Tìm \(x\) biết \(|2x - 1| = x + 4\).
Cách 1: Điều kiện vế phải

Cần \(x + 4 \ge 0\), tức \(x \ge -4\). Khi đó \(2x - 1 = x + 4\) (được \(x = 5\)) hoặc \(2x - 1 = -(x + 4)\) (được \(x = -1\)). Cả hai đều thỏa \(x \ge -4\). Thử lại: \(|9| = 9\), \(|-3| = 3\). Vậy \(x = 5\) hoặc \(x = -1\).

Cách 2: Xét dấu biểu thức trong

Nếu \(x \ge \dfrac12\): \(2x - 1 = x + 4 \Rightarrow x = 5\) (nhận). Nếu \(x < \dfrac12\): \(1 - 2x = x + 4 \Rightarrow x = -1\) (nhận). Vậy \(x \in \{5; -1\}\).

Lưu ý: giá trị \(x\) tìm được phải thỏa điều kiện của trường hợp đang xét — bước “nhận / loại” là nơi hay mất điểm nhất.

3Bài tập tự luận — gợi ý nhiều tầng

Làm ra giấy trước, rồi điền kết quả vào các mốc chấm bên dưới để máy chấm điểm (giống biểu điểm của giám khảo). Bí thì mở từng gợi ý một. Nếu xem lời giải trước khi nộp, bài vẫn được chấm thử nhưng không lưu điểm.

Bài 1 Cơ bản Máy chấm · 10 điểm
Tìm \(x\) biết \(|x - 3| = 5\).
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
3đCó bao nhiêu giá trị \(x\) thỏa mãn?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
7đNhập tất cả các giá trị \(x\).
Nhập các số, cách nhau bởi dấu ; ví dụ: 2; -3
Bài 2 Cơ bản Máy chấm · 10 điểm
Tìm giá trị nhỏ nhất của \(A = |x + 4| + 7\) và giá trị \(x\) tương ứng.
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
5đGTNN của A bằng bao nhiêu?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
5đGTNN đạt tại \(x\) bằng bao nhiêu?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
Bài 3 Nâng cao Máy chấm · 10 điểm
Tìm giá trị lớn nhất của \(B = 10 - |2x - 6| - |y + 1|\) và các giá trị \(x, y\) tương ứng.
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
4đGTLN của B bằng bao nhiêu?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
3đ\(x = \) ?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
3đ\(y = \) ?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
Bài 4 Nâng cao Máy chấm · 10 điểm
Tìm giá trị nhỏ nhất của \(C = |x - 1| + |x - 7|\). Có bao nhiêu số nguyên \(x\) để C đạt giá trị nhỏ nhất?
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
4đGTNN của C bằng bao nhiêu?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
3đDấu “=” xảy ra khi:
3đCó bao nhiêu số nguyên \(x\) để C đạt GTNN?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
Bài 5 HSG Máy chấm · 10 điểm
Tìm giá trị nhỏ nhất của \(D = |x - 1| + |x - 3| + |x - 6|\) và giá trị \(x\) tương ứng.
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
3đCách ghép hợp lý:
4đGTNN của D bằng bao nhiêu?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
3đGTNN đạt tại \(x\) bằng bao nhiêu?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).

4Trắc nghiệm 15 câu — 3 tầng

Nhận diện Vận dụng Bẫy & biện luận · Câu Hai tầng chỉ được điểm khi đúng cả đáp án và lý do. Đáp án và lời giải chỉ hiện sau khi nộp bài.
Nhận diện
Nhận diện
Câu 1. Với mọi số hữu tỉ \(a\), khẳng định nào luôn đúng?
Nhận diện Điền số
Câu 2. Tính \(|-7| + |3| - |-2|\).
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Nhận diện
Câu 3. Dấu “=” trong bất đẳng thức \(|a| + |b| \ge |a + b|\) xảy ra khi:
Nhận diện
Câu 4. \(|x| = 5\) khi và chỉ khi:
Nhận diện Hai tầng
Câu 5. Có bao nhiêu giá trị \(x\) thỏa mãn \(|x - 2| = -3\)?
Tầng 1 — Chọn đáp án
Tầng 2 — Chọn lý do đúng
Vận dụng
Vận dụng Điền số
Câu 6. Tìm giá trị nhỏ nhất của \(A = |x - 5| + 2\).
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Vận dụng Điền số
Câu 7. Tìm \(x\) để \(B = 8 - |3x - 6|\) đạt giá trị lớn nhất.
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Vận dụng Điền số
Câu 8. Tìm giá trị nhỏ nhất của \(|x - 2| + |x - 10|\).
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Vận dụng
Câu 9. Giá trị \(x\) thỏa mãn \(|x + 1| = 2x - 1\) là:
Vận dụng Sắp xếp lập luận
Câu 10. Sắp xếp các bước tìm GTNN của \(A = |x - 3| + |x - 9|\):
  • (1) Dấu “=” khi \((x - 3)(9 - x) \ge 0\), tức \(3 \le x \le 9\).
  • (2) Kết luận: GTNN của A bằng 6.
  • (3) Viết \(A = |x - 3| + |9 - x|\).
  • (4) Áp dụng \(|a| + |b| \ge |a + b|\): \(A \ge |x - 3 + 9 - x| = 6\).
Thứ tự hợp lý là:
Bẫy & biện luận
Bẫy & biện luận Tìm bước sai
Câu 11. Bạn An tìm GTNN của \(A = |x - 1| + |x - 5|\):
  1. Bước 1. \(|x - 1| \ge 0\) và \(|x - 5| \ge 0\) với mọi \(x\).
  2. Bước 2. Nên \(A \ge 0 + 0 = 0\).
  3. Bước 3. Vậy GTNN của A bằng 0.
Lời giải sai từ bước nào (bước sai đầu tiên)?
Bẫy & biện luận Hai tầng
Câu 12. Tìm GTNN của \(|x - 2| + |x + 2|\) bằng cách cho từng hạng tử bằng 0 có được không?
Tầng 1 — Chọn đáp án
Tầng 2 — Chọn lý do đúng
Bẫy & biện luận Điền số
Câu 13. Tìm giá trị nhỏ nhất của \(|x - 1| + |x - 2| + |x - 3|\).
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Bẫy & biện luận
Câu 14. Bạn Lan tìm \(x\) biết \(|x - 1| = 2x + 1\): “\(x - 1 = 2x + 1\) hoặc \(x - 1 = -(2x + 1)\), được \(x = -2\) hoặc \(x = 0\).” Nhận xét nào đúng?
Bẫy & biện luận
Câu 15. Khẳng định nào không đúng với mọi số hữu tỉ \(a, b\)?