Toán chuyên 7 · Mở rộng tư duy

Nguyên lý Dirichlet cơ bản

Nguyên lý “chuồng và thỏ” cho bài toán tồn tại: chọn đúng “thỏ”, “chuồng”; số dư, tháng sinh, màu sắc, chia đoạn thẳng; bài toán trường hợp xấu nhất.

15 câu trắc nghiệm 5 bài tự luận

1Bài giảng tư duy

Tại sao lại nghĩ ra hướng giải này? Có những bài chỉ hỏi “có tồn tại hay không” — chứng minh có hai bạn sinh cùng tháng, có hai số có hiệu chia hết cho 5… Ta không cần chỉ ra đó là ai, là số nào, chỉ cần chứng minh chắc chắn có. Công cụ mạnh nhất cho loại bài này là nguyên lý Dirichlet.

  • Dạng cơ bản: nhốt \(n + 1\) con thỏ vào \(n\) cái chuồng thì có ít nhất một chuồng chứa từ 2 con trở lên.
  • Dạng tổng quát: nhốt \(m\) con thỏ vào \(n\) chuồng, nếu \(m > k \cdot n\) thì có chuồng chứa ít nhất \(k + 1\) con.
  • Chứng minh bằng phản chứng: nếu mọi chuồng có không quá \(k\) con thì tổng số thỏ không quá \(k \cdot n\) — mâu thuẫn.

Ba bước làm bài: (1) xác định “thỏ” (đối tượng cần xếp); (2) tạo “chuồng” (tháng sinh, màu, số dư khi chia cho n, đoạn thẳng nhỏ…) sao cho số chuồng ít hơn số thỏ; (3) hai “thỏ” chung một chuồng thì có tính chất đề cần. Ví dụ: hai số có cùng số dư khi chia cho \(n\) thì hiệu của chúng chia hết cho \(n\).

Bài toán “lấy ít nhất bao nhiêu”: hãy tưởng tượng mình rất xui — lấy theo cách tệ nhất có thể, rồi cộng thêm 1.

Dấu hiệu nhận dạng
  • Đề có chữ “chứng minh tồn tại”, “luôn có”, “chắc chắn có ít nhất…” → nghĩ tới Dirichlet.
  • Đề hỏi “hai số có hiệu chia hết cho \(n\)” → chọn chuồng là các số dư khi chia cho \(n\) (có \(n\) chuồng).
  • Đề hỏi “phải lấy ít nhất bao nhiêu để chắc chắn…” → xét trường hợp xấu nhất rồi cộng 1.
  • Đề cho nhiều điểm trên một đoạn thẳng hay trong một hình → chia hình thành các phần nhỏ làm “chuồng”.
Bẫy thường gặp
  • Số chuồng không ít hơn số thỏ (ví dụ 5 số và 5 số dư) → không dùng được Dirichlet.
  • Kết luận “mỗi chuồng đều có 2 thỏ” hoặc “có chuồng có đúng 2 thỏ” — nguyên lý chỉ cho “ít nhất”.
  • Bài “lấy ít nhất”: quên rằng trường hợp xấu nhất có thể lấy hết cả một màu khác.
  • Dùng sai phép tính: \(m\) thỏ, \(n\) chuồng thì phải so \(m\) với \(k \cdot n\), không phải với \(k + n\).

2Ví dụ nhiều cách giải

Có hai số có cùng chữ số tận cùng: hai cách nhìn
Chứng minh rằng trong 11 số tự nhiên bất kì luôn có hai số có chữ số tận cùng giống nhau.
Cách 1: Chuồng là chữ số tận cùng

Chữ số tận cùng chỉ có thể là \(0, 1, 2, \ldots, 9\): 10 chuồng. Có 11 số (11 thỏ) mà chỉ 10 chuồng nên theo nguyên lý Dirichlet có hai số cùng chuồng, tức có cùng chữ số tận cùng. ∎

Cách 2: Chuồng là số dư khi chia cho 10

Chữ số tận cùng của một số chính là số dư khi chia số đó cho 10. 11 số mà chỉ có 10 số dư \(0, 1, \ldots, 9\) nên có hai số cùng số dư. Khi đó hiệu của chúng chia hết cho 10, nghĩa là hai số có cùng chữ số tận cùng. ∎

So sánh: Cách 1 dễ hiểu ngay. Cách 2 dài hơn một chút nhưng là mẫu chung: thay 10 bằng số \(n\) bất kì, em chứng minh được “trong \(n + 1\) số luôn có hai số có hiệu chia hết cho \(n\)”.
Lấy ít nhất bao nhiêu chiếc tất?
Ngăn kéo có 10 chiếc tất đen và 10 chiếc tất trắng để lẫn lộn. Trong bóng tối, phải lấy ra ít nhất bao nhiêu chiếc để chắc chắn có 2 chiếc màu trắng?
Cách 1: Trường hợp xấu nhất

Xui nhất: lấy phải toàn bộ 10 chiếc đen trước. Lấy thêm 2 chiếc nữa thì cả 2 đều trắng. Vậy cần \(10 + 2 = 12\) chiếc. Nếu chỉ lấy 11 chiếc thì có thể chỉ được 1 chiếc trắng, nên 12 là ít nhất.

Cách 2: Đếm phần còn lại

Muốn chắc chắn có 2 chiếc trắng, số tất đen bị lấy ra nhiều nhất là 10. Lấy \(n\) chiếc thì số chiếc trắng ít nhất là \(n - 10\). Cần \(n - 10 \ge 2\), tức \(n \ge 12\).

Lưu ý: câu hỏi “chắc chắn có 2 chiếc cùng màu” lại có đáp số khác hẳn — em hãy tự tính và giải thích vì sao.

3Bài tập tự luận — gợi ý nhiều tầng

Làm ra giấy trước, rồi điền kết quả vào các mốc chấm bên dưới để máy chấm điểm (giống biểu điểm của giám khảo). Bí thì mở từng gợi ý một. Nếu xem lời giải trước khi nộp, bài vẫn được chấm thử nhưng không lưu điểm.

Bài 1 Cơ bản Máy chấm · 10 điểm
Lớp 7A có 40 học sinh. Chứng minh rằng có ít nhất 4 học sinh sinh cùng một tháng.
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
3đSố “chuồng” (số tháng trong năm) là bao nhiêu?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
3đNếu mỗi tháng có nhiều nhất 3 bạn thì cả lớp có nhiều nhất bao nhiêu bạn?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
4đVậy chắc chắn có một tháng có ít nhất bao nhiêu bạn sinh ra?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
Bài 2 Cơ bản Máy chấm · 10 điểm
Một hộp có 5 viên bi đỏ, 7 viên bi xanh và 9 viên bi vàng. Không nhìn vào hộp, phải lấy ra ít nhất bao nhiêu viên bi để chắc chắn: a) có 2 viên cùng màu; b) có 3 viên màu đỏ?
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
2đSố màu (số “chuồng”) là bao nhiêu?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
4đa) Số viên ít nhất để chắc chắn có 2 viên cùng màu:
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
4đb) Số viên ít nhất để chắc chắn có 3 viên màu đỏ:
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
Bài 3 Nâng cao Máy chấm · 10 điểm
Chứng minh rằng trong 7 số tự nhiên bất kì luôn có hai số có hiệu chia hết cho 6.
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
3đKhi chia một số tự nhiên cho 6, có bao nhiêu số dư khác nhau có thể xảy ra?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
3đHai số có cùng số dư khi chia cho 6 thì:
4đCần ít nhất bao nhiêu số tự nhiên bất kì để chắc chắn có hai số có hiệu chia hết cho 6?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
Bài 4 Nâng cao Máy chấm · 10 điểm
Trên một đoạn thẳng dài 10 cm đánh dấu 11 điểm (có thể có điểm trùng với hai đầu mút). Chứng minh rằng có hai điểm cách nhau không quá 1 cm.
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
3đChia đoạn thẳng thành bao nhiêu đoạn nhỏ bằng nhau?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
3đMỗi đoạn nhỏ dài bao nhiêu cm?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
4đHai điểm cùng nằm trên một đoạn nhỏ thì khoảng cách giữa chúng:
Bài 5 HSG Máy chấm · 10 điểm
Chứng minh rằng tồn tại một số tự nhiên chỉ gồm toàn chữ số 1 (dạng \(11\ldots1\)) chia hết cho 2027.
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
3đĐể áp dụng được nguyên lý Dirichlet với 2027 “chuồng” (2027 số dư khi chia cho 2027), ta xét các số \(A_1, A_2, \ldots, A_k\) với \(k\) nhỏ nhất bằng bao nhiêu?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
3đVới \(m > n\), hiệu \(A_m - A_n\) bằng:
4đTừ \(A_{m-n} \cdot 10^n\) chia hết cho 2027 suy ra \(A_{m-n}\) chia hết cho 2027 vì:

4Trắc nghiệm 15 câu — 3 tầng

Nhận diện Vận dụng Bẫy & biện luận · Câu Hai tầng chỉ được điểm khi đúng cả đáp án và lý do. Đáp án và lời giải chỉ hiện sau khi nộp bài.
Nhận diện
Nhận diện
Câu 1. Nhốt 10 con thỏ vào 9 cái chuồng. Khẳng định nào chắc chắn đúng?
Nhận diện Điền số
Câu 2. Nhốt 25 con thỏ vào 6 chuồng. Chắc chắn có một chuồng chứa ít nhất bao nhiêu con thỏ?
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Nhận diện
Câu 3. Khi chia một số tự nhiên cho 5, có thể có bao nhiêu số dư khác nhau?
Nhận diện
Câu 4. Muốn chứng minh “có hai số có hiệu chia hết cho \(n\)”, ta thường chọn “chuồng” là:
Nhận diện Hai tầng
Câu 5. Một nhóm có 13 học sinh. Khẳng định: “Chắc chắn có ít nhất 2 bạn sinh cùng tháng.”
Tầng 1 — Chọn đáp án
Tầng 2 — Chọn lý do đúng
Vận dụng
Vận dụng Điền số
Câu 6. Một ngăn kéo có 4 đôi tất thuộc 4 màu khác nhau (8 chiếc để lẫn lộn). Trong bóng tối, phải lấy ra ít nhất bao nhiêu chiếc để chắc chắn có 2 chiếc cùng màu?
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Vận dụng Điền số
Câu 7. Hộp có 6 viên bi đỏ và 8 viên bi xanh. Phải lấy ra ít nhất bao nhiêu viên để chắc chắn có 3 viên màu đỏ?
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Vận dụng
Câu 8. Một trường có 370 học sinh. Khẳng định nào chắc chắn đúng?
Vận dụng Điền số
Câu 9. Cần lấy ít nhất bao nhiêu số tự nhiên bất kì để chắc chắn có hai số có hiệu chia hết cho 9?
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Vận dụng Sắp xếp lập luận
Câu 10. Sắp xếp các bước chứng minh: “Trong 6 số tự nhiên bất kì luôn có hai số có hiệu chia hết cho 5.”
  • (1) Hai số đó có cùng số dư khi chia cho 5 nên hiệu của chúng chia hết cho 5.
  • (2) Khi chia 6 số cho 5, chỉ có 5 số dư có thể là \(0, 1, 2, 3, 4\).
  • (3) Theo nguyên lý Dirichlet, có hai số có cùng số dư.
  • (4) Kết luận: có hai số có hiệu chia hết cho 5.
Thứ tự hợp lý là:
Bẫy & biện luận
Bẫy & biện luận Tìm bước sai
Câu 11. Lớp có 30 bạn. Bạn An chứng minh “có ít nhất 3 bạn sinh cùng tháng” như sau:
  1. Bước 1. Coi 12 tháng là 12 chuồng, 30 bạn là 30 thỏ.
  2. Bước 2. Giả sử mỗi tháng có nhiều nhất 2 bạn sinh ra.
  3. Bước 3. Khi đó cả lớp có nhiều nhất \(12 + 2 = 14\) bạn.
  4. Bước 4. Điều này mâu thuẫn với 30 bạn, nên có tháng có ít nhất 3 bạn sinh ra.
Lời giải sai từ bước nào (bước sai đầu tiên)?
Bẫy & biện luận Hai tầng
Câu 12. Khẳng định: “Lấy 5 số tự nhiên bất kì, luôn có hai số có hiệu chia hết cho 5.”
Tầng 1 — Chọn đáp án
Tầng 2 — Chọn lý do đúng
Bẫy & biện luận
Câu 13. Hộp có 10 viên bi đỏ và 10 viên bi xanh. Bình nói: “Phải lấy ra 11 viên mới chắc chắn có 2 viên cùng màu.” Nhận xét nào đúng?
Bẫy & biện luận Điền số
Câu 14. Hộp có 3 viên bi đỏ, 5 viên bi xanh và 7 viên bi vàng. Phải lấy ra ít nhất bao nhiêu viên để chắc chắn có đủ cả ba màu?
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Bẫy & biện luận
Câu 15. Trên đoạn thẳng dài 6 cm có 4 điểm (có thể ở hai đầu mút). Khẳng định nào chắc chắn đúng?