Toán chuyên 7 · Mở rộng tư duy

Tỉ lệ thức & dãy tỉ số bằng nhau nâng cao

Kỹ thuật đặt k, cộng tử – cộng mẫu, nhân hệ số để tạo đúng tổng đề cho, nối hai dãy tỉ số; bài toán có tích, bình phương và điều kiện mẫu khác 0.

15 câu trắc nghiệm 5 bài tự luận

1Bài giảng tư duy

Tại sao lại nghĩ ra hướng giải này? Khi đề cho các tỉ số bằng nhau, ta có một giá trị chung (gọi là \(k\)). Tìm được \(k\) là tìm được tất cả. Có hai “cửa” để tìm \(k\):

  • Tính chất dãy tỉ số bằng nhau (cộng tử – cộng mẫu): \(\dfrac ab = \dfrac cd = \dfrac ef = \dfrac{a + c + e}{b + d + f} = \dfrac{a - c}{b - d}\) (các mẫu khác 0). Dùng khi đề cho tổng hoặc hiệu.
  • Đặt \(\dfrac ab = \dfrac cd = k\) rồi thay \(a = bk,\ c = dk\). Dùng khi đề cho tích, bình phương, hoặc khi cần chứng minh một tỉ lệ thức mới.

Hai kỹ thuật hay dùng: (1) nhân cả tử và mẫu với cùng một số để tạo đúng biểu thức đề cho: \(\dfrac x2 = \dfrac{2x}{4}\); (2) nối hai dãy tỉ số qua số hạng chung: \(\dfrac x2 = \dfrac y3\) và \(\dfrac y4 = \dfrac z5\) → nhân để mẫu của \(y\) bằng nhau: \(\dfrac x8 = \dfrac y{12} = \dfrac z{15}\).

Nhớ: \(\dfrac ab = \dfrac cd \Leftrightarrow ad = bc\) (\(b, d \ne 0\)); khi bình phương \(k^2 = 4\) thì \(k = 2\) hoặc \(k = -2\).

Dấu hiệu nhận dạng
  • Đề cho các tỉ số bằng nhau kèm một tổng/hiệu của các ẩn → cộng tử – cộng mẫu.
  • Đề cho các tỉ số bằng nhau kèm một tích hoặc bình phương → đặt \(k\).
  • Tổng đề cho có hệ số (\(2x + y - z\)) → nhân tử và mẫu của từng tỉ số với hệ số tương ứng.
  • Hai dãy tỉ số có chung một ẩn → quy đồng mẫu của ẩn chung để nối thành một dãy.
  • Đề “cho \(\dfrac ab = \dfrac cd\), chứng minh…” → đặt \(k\) hoặc hoán vị trung tỉ.
Bẫy thường gặp
  • Cộng tử – cộng mẫu khi tổng các mẫu bằng 0.
  • \(k^2 = 4\) mà chỉ lấy \(k = 2\), bỏ sót \(k = -2\).
  • Nối hai dãy tỉ số mà không quy đồng mẫu của ẩn chung (viết \(\dfrac x2 = \dfrac y3 = \dfrac z5\) từ \(\dfrac y4 = \dfrac z5\)).
  • Bài \(\dfrac{a}{b+c} = \dfrac{b}{c+a} = \dfrac{c}{a+b}\): quên xét trường hợp \(a + b + c = 0\).

2Ví dụ nhiều cách giải

Tìm \(x, y, z\): dãy tỉ số hay đặt \(k\)?
Tìm \(x, y, z\) biết \(\dfrac x2 = \dfrac y3 = \dfrac z4\) và \(x + y - z = 3\).
Cách 1: Tính chất dãy tỉ số bằng nhau

\(\dfrac x2 = \dfrac y3 = \dfrac z4 = \dfrac{x + y - z}{2 + 3 - 4} = \dfrac 31 = 3\). Suy ra \(x = 6,\ y = 9,\ z = 12\).

Cách 2: Đặt \(k\)

Đặt \(\dfrac x2 = \dfrac y3 = \dfrac z4 = k\) thì \(x = 2k,\ y = 3k,\ z = 4k\). Thay vào: \(2k + 3k - 4k = k = 3\). Vậy \(x = 6,\ y = 9,\ z = 12\).

So sánh: Cách 1 nhanh khi đề cho tổng/hiệu. Cách 2 dài hơn một dòng nhưng dùng được cả khi đề cho tích (\(xy\), \(x^2\)) — lúc đó cộng tử, cộng mẫu không giúp được.
Chứng minh một tỉ lệ thức mới
Cho \(\dfrac ab = \dfrac cd\) (các mẫu khác 0, \(2a \ne 3b,\ 2c \ne 3d\)). Chứng minh \(\dfrac{2a + 3b}{2a - 3b} = \dfrac{2c + 3d}{2c - 3d}\).
Cách 1: Đặt \(k\)

Đặt \(\dfrac ab = \dfrac cd = k\) thì \(a = bk,\ c = dk\). Khi đó \(\dfrac{2a + 3b}{2a - 3b} = \dfrac{b(2k + 3)}{b(2k - 3)} = \dfrac{2k + 3}{2k - 3}\); tương tự vế phải cũng bằng \(\dfrac{2k + 3}{2k - 3}\). ∎

Cách 2: Hoán vị rồi dùng dãy tỉ số

Từ \(\dfrac ab = \dfrac cd\) suy ra \(\dfrac ac = \dfrac bd = \dfrac{2a}{2c} = \dfrac{3b}{3d} = \dfrac{2a + 3b}{2c + 3d} = \dfrac{2a - 3b}{2c - 3d}\). Từ hai tỉ số cuối, hoán vị lại được điều phải chứng minh. ∎ (Cách này cần thêm \(c \ne 0\), \(2c + 3d \ne 0\); Cách 1 không cần các điều kiện đó.)

So sánh: Đặt \(k\) là cách “máy móc” chắc chắn ra. Cách 2 ngắn, đẹp nhưng cần nhìn ra việc hoán vị trung tỉ — học sinh chuyên nên thành thạo cả hai.

3Bài tập tự luận — gợi ý nhiều tầng

Làm ra giấy trước, rồi điền kết quả vào các mốc chấm bên dưới để máy chấm điểm (giống biểu điểm của giám khảo). Bí thì mở từng gợi ý một. Nếu xem lời giải trước khi nộp, bài vẫn được chấm thử nhưng không lưu điểm.

Bài 1 Cơ bản Máy chấm · 10 điểm
Tìm \(x, y\) biết \(\dfrac x3 = \dfrac y5\) và \(x + y = 32\).
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
3đGiá trị chung \(\dfrac{x + y}{3 + 5}\) bằng bao nhiêu?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
3,5đ\(x = \) ?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
3,5đ\(y = \) ?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
Bài 2 Cơ bản Máy chấm · 10 điểm
Tìm \(x, y, z\) biết \(\dfrac x2 = \dfrac y3 = \dfrac z5\) và \(2x + y - z = 6\).
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
4đGiá trị chung của dãy tỉ số bằng bao nhiêu?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
2đ\(x = \) ?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
2đ\(y = \) ?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
2đ\(z = \) ?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
Bài 3 Nâng cao Máy chấm · 10 điểm
Tìm \(x, y, z\) biết \(\dfrac x2 = \dfrac y3\), \(\dfrac y4 = \dfrac z5\) và \(x + y + z = 70\).
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
3đSau khi nối, ta được dãy tỉ số:
2đGiá trị chung của dãy tỉ số bằng bao nhiêu?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
1,5đ\(x = \) ?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
1,5đ\(y = \) ?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
2đ\(z = \) ?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
Bài 4 Nâng cao Máy chấm · 10 điểm
Tìm \(x, y\) biết \(\dfrac x2 = \dfrac y5\) và \(x \cdot y = 40\).
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
3đ\(k^2\) bằng bao nhiêu?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
2đCó bao nhiêu cặp \((x; y)\) thỏa mãn?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
5đNhập tất cả các cặp \((x; y)\).
Nhập các cặp số, ví dụ: (1;2) (3;-4)
Bài 5 HSG Máy chấm · 10 điểm
Cho các số \(a, b, c\) khác 0 thỏa mãn \(a + b + c \ne 0\) và \(\dfrac ab = \dfrac bc = \dfrac ca\). Tính \(P = \dfrac{(a + b + c)^2}{a^2 + b^2 + c^2}\).
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
4đGiá trị chung của dãy tỉ số bằng bao nhiêu?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
2đTừ đó suy ra:
4đ\(P = \) ?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).

4Trắc nghiệm 15 câu — 3 tầng

Nhận diện Vận dụng Bẫy & biện luận · Câu Hai tầng chỉ được điểm khi đúng cả đáp án và lý do. Đáp án và lời giải chỉ hiện sau khi nộp bài.
Nhận diện
Nhận diện
Câu 1. Từ đẳng thức \(ad = bc\) (\(a, b, c, d \ne 0\)), tỉ lệ thức nào lập được?
Nhận diện
Câu 2. Theo tính chất dãy tỉ số bằng nhau (giả sử các mẫu đều khác 0), \(\dfrac ab = \dfrac cd\) bằng:
Nhận diện Điền số
Câu 3. Tìm \(x\) biết \(\dfrac x4 = \dfrac 96\).
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Nhận diện
Câu 4. Cho \(\dfrac x3 = \dfrac y7\) và \(y - x = 12\). Giá trị chung của hai tỉ số là:
Nhận diện Hai tầng
Câu 5. Khẳng định: “Nếu \(\dfrac ab = \dfrac cd\) thì luôn viết được \(\dfrac ab = \dfrac{a - c}{b - d}\).”
Tầng 1 — Chọn đáp án
Tầng 2 — Chọn lý do đúng
Vận dụng
Vận dụng Điền số
Câu 6. Cho \(\dfrac x2 = \dfrac y3 = \dfrac z4\) và \(x + y + z = 36\). Tính \(z\).
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Vận dụng Điền số
Câu 7. Hai số \(x, y\) tỉ lệ với 3 và 5, biết \(y - x = 10\). Tính \(x + y\).
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Vận dụng
Câu 8. Ba lớp 7A, 7B, 7C trồng được 120 cây; số cây ba lớp tỉ lệ với 3, 4, 5. Số cây lớp 7C trồng là:
Vận dụng Điền số
Câu 9. Cho \(\dfrac x2 = \dfrac y3\), \(x \cdot y = 54\) và \(x, y > 0\). Tính \(x + y\).
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Vận dụng Sắp xếp lập luận
Câu 10. Sắp xếp các bước giải: tìm \(x, y, z\) biết \(\dfrac x3 = \dfrac y4\), \(\dfrac y5 = \dfrac z6\) và \(x + y + z = 118\).
  • (1) Áp dụng tính chất dãy tỉ số: \(\dfrac{x + y + z}{15 + 20 + 24} = \dfrac{118}{59} = 2\).
  • (2) Viết \(\dfrac x{15} = \dfrac y{20}\) và \(\dfrac y{20} = \dfrac z{24}\) (quy đồng mẫu của \(y\)).
  • (3) Nối thành dãy \(\dfrac x{15} = \dfrac y{20} = \dfrac z{24}\).
  • (4) Tính được \(x = 30,\ y = 40,\ z = 48\).
Thứ tự hợp lý là:
Bẫy & biện luận
Bẫy & biện luận Tìm bước sai
Câu 11. Bạn An tìm \(x, y\) biết \(\dfrac x3 = \dfrac y4\) và \(x \cdot y = 48\):
  1. Bước 1. Đặt \(\dfrac x3 = \dfrac y4 = k\), ta có \(x = 3k,\ y = 4k\).
  2. Bước 2. Thay vào: \(12k^2 = 48\), nên \(k^2 = 4\).
  3. Bước 3. Suy ra \(k = 2\).
  4. Bước 4. Vậy \(x = 6,\ y = 8\).
Lời giải sai từ bước nào (bước sai đầu tiên)?
Bẫy & biện luận Hai tầng
Câu 12. Cho \(\dfrac x2 = \dfrac y3 = \dfrac z4\). Bạn Hòa viết: \(\dfrac{x^2}{4} = \dfrac{y^2}{9} = \dfrac{z^2}{16} = \dfrac{x^2 + y^2 + z^2}{29}\). Bạn Hòa viết đúng hay sai?
Tầng 1 — Chọn đáp án
Tầng 2 — Chọn lý do đúng
Bẫy & biện luận
Câu 13. Cho \(\dfrac a{b + c} = \dfrac b{c + a} = \dfrac c{a + b}\) (các mẫu khác 0). Bạn Minh khẳng định giá trị chung luôn bằng \(\dfrac 12\). Nhận xét nào đúng?
Bẫy & biện luận Điền số
Câu 14. Cho \(\dfrac a2 = \dfrac b3 = \dfrac c4\) và \(a + 2b - 3c = -20\). Tính \(a + b + c\).
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Bẫy & biện luận
Câu 15. Cho \(\dfrac x3 = \dfrac y5\) và \(x + y = 0\). Kết luận nào đúng?