Tỉ lệ thức & dãy tỉ số bằng nhau nâng cao
Kỹ thuật đặt k, cộng tử – cộng mẫu, nhân hệ số để tạo đúng tổng đề cho, nối hai dãy tỉ số; bài toán có tích, bình phương và điều kiện mẫu khác 0.
1Bài giảng tư duy
Tại sao lại nghĩ ra hướng giải này? Khi đề cho các tỉ số bằng nhau, ta có một giá trị chung (gọi là \(k\)). Tìm được \(k\) là tìm được tất cả. Có hai “cửa” để tìm \(k\):
- Tính chất dãy tỉ số bằng nhau (cộng tử – cộng mẫu): \(\dfrac ab = \dfrac cd = \dfrac ef = \dfrac{a + c + e}{b + d + f} = \dfrac{a - c}{b - d}\) (các mẫu khác 0). Dùng khi đề cho tổng hoặc hiệu.
- Đặt \(\dfrac ab = \dfrac cd = k\) rồi thay \(a = bk,\ c = dk\). Dùng khi đề cho tích, bình phương, hoặc khi cần chứng minh một tỉ lệ thức mới.
Hai kỹ thuật hay dùng: (1) nhân cả tử và mẫu với cùng một số để tạo đúng biểu thức đề cho: \(\dfrac x2 = \dfrac{2x}{4}\); (2) nối hai dãy tỉ số qua số hạng chung: \(\dfrac x2 = \dfrac y3\) và \(\dfrac y4 = \dfrac z5\) → nhân để mẫu của \(y\) bằng nhau: \(\dfrac x8 = \dfrac y{12} = \dfrac z{15}\).
Nhớ: \(\dfrac ab = \dfrac cd \Leftrightarrow ad = bc\) (\(b, d \ne 0\)); khi bình phương \(k^2 = 4\) thì \(k = 2\) hoặc \(k = -2\).
- Đề cho các tỉ số bằng nhau kèm một tổng/hiệu của các ẩn → cộng tử – cộng mẫu.
- Đề cho các tỉ số bằng nhau kèm một tích hoặc bình phương → đặt \(k\).
- Tổng đề cho có hệ số (\(2x + y - z\)) → nhân tử và mẫu của từng tỉ số với hệ số tương ứng.
- Hai dãy tỉ số có chung một ẩn → quy đồng mẫu của ẩn chung để nối thành một dãy.
- Đề “cho \(\dfrac ab = \dfrac cd\), chứng minh…” → đặt \(k\) hoặc hoán vị trung tỉ.
- Cộng tử – cộng mẫu khi tổng các mẫu bằng 0.
- \(k^2 = 4\) mà chỉ lấy \(k = 2\), bỏ sót \(k = -2\).
- Nối hai dãy tỉ số mà không quy đồng mẫu của ẩn chung (viết \(\dfrac x2 = \dfrac y3 = \dfrac z5\) từ \(\dfrac y4 = \dfrac z5\)).
- Bài \(\dfrac{a}{b+c} = \dfrac{b}{c+a} = \dfrac{c}{a+b}\): quên xét trường hợp \(a + b + c = 0\).
2Ví dụ nhiều cách giải
\(\dfrac x2 = \dfrac y3 = \dfrac z4 = \dfrac{x + y - z}{2 + 3 - 4} = \dfrac 31 = 3\). Suy ra \(x = 6,\ y = 9,\ z = 12\).
Đặt \(\dfrac x2 = \dfrac y3 = \dfrac z4 = k\) thì \(x = 2k,\ y = 3k,\ z = 4k\). Thay vào: \(2k + 3k - 4k = k = 3\). Vậy \(x = 6,\ y = 9,\ z = 12\).
Đặt \(\dfrac ab = \dfrac cd = k\) thì \(a = bk,\ c = dk\). Khi đó \(\dfrac{2a + 3b}{2a - 3b} = \dfrac{b(2k + 3)}{b(2k - 3)} = \dfrac{2k + 3}{2k - 3}\); tương tự vế phải cũng bằng \(\dfrac{2k + 3}{2k - 3}\). ∎
Từ \(\dfrac ab = \dfrac cd\) suy ra \(\dfrac ac = \dfrac bd = \dfrac{2a}{2c} = \dfrac{3b}{3d} = \dfrac{2a + 3b}{2c + 3d} = \dfrac{2a - 3b}{2c - 3d}\). Từ hai tỉ số cuối, hoán vị lại được điều phải chứng minh. ∎ (Cách này cần thêm \(c \ne 0\), \(2c + 3d \ne 0\); Cách 1 không cần các điều kiện đó.)
3Bài tập tự luận — gợi ý nhiều tầng
Làm ra giấy trước, rồi điền kết quả vào các mốc chấm bên dưới để máy chấm điểm (giống biểu điểm của giám khảo). Bí thì mở từng gợi ý một. Nếu xem lời giải trước khi nộp, bài vẫn được chấm thử nhưng không lưu điểm.
4Trắc nghiệm 15 câu — 3 tầng
- (1) Áp dụng tính chất dãy tỉ số: \(\dfrac{x + y + z}{15 + 20 + 24} = \dfrac{118}{59} = 2\).
- (2) Viết \(\dfrac x{15} = \dfrac y{20}\) và \(\dfrac y{20} = \dfrac z{24}\) (quy đồng mẫu của \(y\)).
- (3) Nối thành dãy \(\dfrac x{15} = \dfrac y{20} = \dfrac z{24}\).
- (4) Tính được \(x = 30,\ y = 40,\ z = 48\).
- Bước 1. Đặt \(\dfrac x3 = \dfrac y4 = k\), ta có \(x = 3k,\ y = 4k\).
- Bước 2. Thay vào: \(12k^2 = 48\), nên \(k^2 = 4\).
- Bước 3. Suy ra \(k = 2\).
- Bước 4. Vậy \(x = 6,\ y = 8\).