Đọc hiểu có lập luận
Tìm ý chính của đoạn văn, văn bản; trả lời câu hỏi đọc hiểu theo ba bước nhận xét – căn cứ – giải thích; phân biệt điều văn bản nói, suy luận có căn cứ và suy đoán thiếu căn cứ.
1Bài giảng tư duy
Đọc hiểu “có lập luận” nghĩa là gì? Mỗi khi em nhận xét về văn bản, người đọc có quyền hỏi lại: “Dựa vào đâu mà em nói vậy?”. Câu trả lời tốt luôn chỉ ra được căn cứ — từ ngữ, chi tiết, câu văn có thật trong bài.
Công thức trả lời ba bước:
- Nhận xét: trả lời thẳng vào câu hỏi (ví dụ: “Nhân vật là người chăm chỉ.”).
- Căn cứ: trích chi tiết trong văn bản, đặt trong ngoặc kép (“sáng nào cũng dậy sớm…”).
- Giải thích: chi tiết ấy cho thấy điều gì, vì sao nó chứng minh được nhận xét.
Tìm ý chính: đọc nhan đề; tìm câu khái quát (thường ở đầu hoặc cuối đoạn, hay đi sau “vì vậy”, “tóm lại”); để ý từ ngữ được nhắc lại nhiều lần. Ý chính phải bao quát cả đoạn, không chỉ một chi tiết.
Ba loại thông tin: (1) điều văn bản nói trực tiếp; (2) điều em suy luận có căn cứ từ chi tiết trong bài; (3) điều em đoán thêm mà văn bản không hề cho biết — loại thứ ba không được dùng làm câu trả lời.
- Câu hỏi “Ý chính của đoạn văn là gì?” → tìm câu khái quát và từ ngữ lặp lại.
- Câu hỏi “Nhân vật là người thế nào? Căn cứ vào đâu?” → trả lời đủ ba bước nhận xét – căn cứ – giải thích.
- Câu hỏi “Chi tiết nào cho thấy…?” → quay lại văn bản, tìm đúng câu chữ.
- Câu hỏi “Em rút ra bài học gì?” → bài học phải xuất phát từ chuyện xảy ra với nhân vật.
- Chỉ đưa ra nhận xét mà không có căn cứ trong văn bản.
- Lấy một chi tiết nhỏ làm ý chính của cả đoạn văn.
- Đoán thêm những điều văn bản không hề nói tới.
- Trích dẫn sai chữ, quên đặt trong ngoặc kép.
- Từ một trường hợp kết luận cho tất cả mọi người.
2Ví dụ nhiều cách giải
Dẻo thơm một hạt, đắng cay muôn phần.
Căn cứ: hai vế đối lập “dẻo thơm một hạt” và “đắng cay muôn phần”. Một hạt cơm ngon phải đổi bằng rất nhiều vất vả. Nhận xét: bài ca dao khuyên ta quý trọng hạt gạo và nhớ công người làm ra nó.
Bài nói với ai? — “Ai ơi”: với tất cả mọi người. Nói về cái gì? — bát cơm đầy. Vì sao phải nhắc? — vì sau hạt cơm là “đắng cay muôn phần” của người nông dân. Từ đó rút ra lời khuyên: ăn cơm phải nghĩ đến công sức người trồng lúa.
Câu (4) mở đầu bằng “bởi vậy”, rút ra kết luận từ các câu trước → đó là câu nêu ý chính: cây xanh rất có ích nên cần trồng thêm cây.
Các từ “lá”, “tán lá”, “cây xanh” xuất hiện ở hầu hết các câu, kèm những lợi ích: nhả ô-xi, che nắng, làm dịu không khí → ý chính: lợi ích của cây xanh.
3Bài tập tự luận — gợi ý nhiều tầng
Làm ra giấy trước, rồi điền kết quả vào các mốc chấm bên dưới để máy chấm điểm (giống biểu điểm của giám khảo). Bí thì mở từng gợi ý một. Nếu xem lời giải trước khi nộp, bài vẫn được chấm thử nhưng không lưu điểm.
Lát sau, một bác nông dân khác ghé xem rồi chê: “Đẽo thế thì to quá, cày sao nổi! Phải nhỏ hơn mới tiện.” Anh lại đẽo nhỏ đi. Đến chiều, có người bàn: “Ở miền núi, người ta cày bằng voi. Đẽo thật to, thật cao thì bán được giá gấp đôi.” Anh vội đẽo cho thật to, thật cao.
Rốt cuộc, chẳng ai mua những chiếc cày to kềnh như cánh cửa ấy. Bao nhiêu gỗ tốt đều trở thành đồ bỏ đi.
(1) Rừng ngập mặn Cần Giờ ở phía đông nam Thành phố Hồ Chí Minh được ví như “lá phổi xanh” của thành phố. (2) Những hàng cây đước, cây mắm với bộ rễ chằng chịt giữ chặt đất bùn, chắn sóng biển, giúp bờ biển không bị xói lở. (3) Rừng còn là nhà của nhiều loài chim, cá, cua và đàn khỉ tinh nghịch. (4) Vì vậy, bảo vệ rừng ngập mặn chính là bảo vệ cuộc sống của con người.
Lát sau, một bác nông dân khác ghé xem rồi chê: “Đẽo thế thì to quá, cày sao nổi! Phải nhỏ hơn mới tiện.” Anh lại đẽo nhỏ đi. Đến chiều, có người bàn: “Ở miền núi, người ta cày bằng voi. Đẽo thật to, thật cao thì bán được giá gấp đôi.” Anh vội đẽo cho thật to, thật cao.
Rốt cuộc, chẳng ai mua những chiếc cày to kềnh như cánh cửa ấy. Bao nhiêu gỗ tốt đều trở thành đồ bỏ đi.
(1) Rừng ngập mặn Cần Giờ ở phía đông nam Thành phố Hồ Chí Minh được ví như “lá phổi xanh” của thành phố. (2) Những hàng cây đước, cây mắm với bộ rễ chằng chịt giữ chặt đất bùn, chắn sóng biển, giúp bờ biển không bị xói lở. (3) Rừng còn là nhà của nhiều loài chim, cá, cua và đàn khỉ tinh nghịch. (4) Vì vậy, bảo vệ rừng ngập mặn chính là bảo vệ cuộc sống của con người.
(1) Rừng ngập mặn Cần Giờ ở phía đông nam Thành phố Hồ Chí Minh được ví như “lá phổi xanh” của thành phố. (2) Những hàng cây đước, cây mắm với bộ rễ chằng chịt giữ chặt đất bùn, chắn sóng biển, giúp bờ biển không bị xói lở. (3) Rừng còn là nhà của nhiều loài chim, cá, cua và đàn khỉ tinh nghịch. (4) Vì vậy, bảo vệ rừng ngập mặn chính là bảo vệ cuộc sống của con người.
Bài viết hoàn chỉnh
Truyện ngụ ngôn “Chân, Tay, Tai, Mắt, Miệng” có các nhân vật là những bộ phận quen thuộc của cơ thể người. Đọc xong câu chuyện, em cho rằng bài học lớn nhất là: mỗi thành viên trong một tập thể đều cần đến nhau, phải biết gắn bó và nương tựa vào nhau.
Trước hết, truyện cho thấy sai lầm của việc chỉ nhìn bề ngoài. Chẳng hạn, bởi vì thấy lão Miệng không đi, không cầm nắm, Chân, Tay, Tai, Mắt liền cho rằng lão “ăn không ngồi rồi” và rủ nhau thôi không làm để nuôi lão nữa. Họ không hiểu rằng miếng ăn lão nhận vào chính là sức lực nuôi cả cơ thể.
Hậu quả đến rất nhanh. Chỉ vài ngày sau, Chân, Tay “không muốn cử động”, Mắt “lờ đờ”, Tai “ù ù”, ai cũng mệt mỏi, rã rời. Chi tiết ấy khiến người đọc nhận ra rằng khi một thành viên bị bỏ mặc, cả tập thể cùng chịu thiệt. Mặt khác, việc cả bọn biết xin lỗi và chăm lo lại cho lão Miệng cũng là bài học về lòng dũng cảm nhận lỗi và sửa sai.
Câu chuyện nhắc em nghĩ về lớp học của mình. Lớp em có bạn giỏi Toán, có bạn khéo vẽ, có bạn hát hay; nếu ai cũng coi thường việc của bạn khác thì lớp khó đạt thành tích tốt. Vì vậy, chúng em luôn chia việc hợp lý cho từng bạn; nhờ đó, đợt cắm trại vừa rồi lớp em đã đoạt giải nhất trại đẹp.
Tóm lại, truyện ngụ ngôn tuy ngắn mà sâu sắc. Là học sinh, em sẽ tôn trọng công việc của từng bạn, không vội chê bai ai, để tập thể ngày càng vững mạnh, đoàn kết.
4Trắc nghiệm 15 câu — 3 tầng
- (1) Những việc làm đều đặn ấy cho thấy bác rất có trách nhiệm với công việc.
- (2) Bác bảo vệ là người tận tụy.
- (3) Căn cứ: sáng nào bác “cũng đến sớm mở cổng”, chiều “đi một vòng tắt điện, khóa cửa”.
- (4) Vì vậy, nhận xét bác là người tận tụy là có cơ sở.
- Bước 1. Nhận xét: cậu bé là người tốt bụng, biết giúp đỡ người già.
- Bước 2. Căn cứ: cậu bé “dừng xe, dắt cụ sang bên kia”.
- Bước 3. Giải thích: cậu bé làm vậy để được cô giáo khen trước lớp.
- Bước 4. Vậy nhận xét cậu bé tốt bụng là có cơ sở.