Văn chuyên 6 · Nền tư duy

Đọc hiểu có lập luận

Tìm ý chính của đoạn văn, văn bản; trả lời câu hỏi đọc hiểu theo ba bước nhận xét – căn cứ – giải thích; phân biệt điều văn bản nói, suy luận có căn cứ và suy đoán thiếu căn cứ.

15 câu trắc nghiệm 5 bài tự luận

1Bài giảng tư duy

Đọc hiểu “có lập luận” nghĩa là gì? Mỗi khi em nhận xét về văn bản, người đọc có quyền hỏi lại: “Dựa vào đâu mà em nói vậy?”. Câu trả lời tốt luôn chỉ ra được căn cứ — từ ngữ, chi tiết, câu văn có thật trong bài.

Công thức trả lời ba bước:

  1. Nhận xét: trả lời thẳng vào câu hỏi (ví dụ: “Nhân vật là người chăm chỉ.”).
  2. Căn cứ: trích chi tiết trong văn bản, đặt trong ngoặc kép (“sáng nào cũng dậy sớm…”).
  3. Giải thích: chi tiết ấy cho thấy điều gì, vì sao nó chứng minh được nhận xét.

Tìm ý chính: đọc nhan đề; tìm câu khái quát (thường ở đầu hoặc cuối đoạn, hay đi sau “vì vậy”, “tóm lại”); để ý từ ngữ được nhắc lại nhiều lần. Ý chính phải bao quát cả đoạn, không chỉ một chi tiết.

Ba loại thông tin: (1) điều văn bản nói trực tiếp; (2) điều em suy luận có căn cứ từ chi tiết trong bài; (3) điều em đoán thêm mà văn bản không hề cho biết — loại thứ ba không được dùng làm câu trả lời.

Dấu hiệu nhận dạng
  • Câu hỏi “Ý chính của đoạn văn là gì?” → tìm câu khái quát và từ ngữ lặp lại.
  • Câu hỏi “Nhân vật là người thế nào? Căn cứ vào đâu?” → trả lời đủ ba bước nhận xét – căn cứ – giải thích.
  • Câu hỏi “Chi tiết nào cho thấy…?” → quay lại văn bản, tìm đúng câu chữ.
  • Câu hỏi “Em rút ra bài học gì?” → bài học phải xuất phát từ chuyện xảy ra với nhân vật.
Bẫy thường gặp
  • Chỉ đưa ra nhận xét mà không có căn cứ trong văn bản.
  • Lấy một chi tiết nhỏ làm ý chính của cả đoạn văn.
  • Đoán thêm những điều văn bản không hề nói tới.
  • Trích dẫn sai chữ, quên đặt trong ngoặc kép.
  • Từ một trường hợp kết luận cho tất cả mọi người.

2Ví dụ nhiều cách giải

Bài ca dao khuyên ta điều gì? Hai cách tìm câu trả lời
Đọc bài ca dao và trả lời: Bài ca dao khuyên ta điều gì? Căn cứ vào đâu?
Ai ơi bưng bát cơm đầy,
Dẻo thơm một hạt, đắng cay muôn phần.
(Ca dao)
Cách 1: Đi từ từ ngữ trong bài

Căn cứ: hai vế đối lập “dẻo thơm một hạt” và “đắng cay muôn phần”. Một hạt cơm ngon phải đổi bằng rất nhiều vất vả. Nhận xét: bài ca dao khuyên ta quý trọng hạt gạo và nhớ công người làm ra nó.

Cách 2: Đặt câu hỏi “ai, cái gì, vì sao”

Bài nói với ai? — “Ai ơi”: với tất cả mọi người. Nói về cái gì? — bát cơm đầy. Vì sao phải nhắc? — vì sau hạt cơm là “đắng cay muôn phần” của người nông dân. Từ đó rút ra lời khuyên: ăn cơm phải nghĩ đến công sức người trồng lúa.

So sánh: Cách 1 bám sát câu chữ nên căn cứ rất chắc. Cách 2 giúp em hiểu cả hoàn cảnh, mục đích lời nói — hợp với câu hỏi về bài học, lời khuyên.
Tìm ý chính của một đoạn văn
Đọc đoạn văn và cho biết ý chính:
(1) Mỗi chiếc lá xanh là một “nhà máy” nhỏ. (2) Lá hút khí các-bon-níc và nhả ra khí ô-xi cho chúng ta thở. (3) Tán lá còn che nắng, làm dịu không khí ngày hè. (4) Bởi vậy, trồng thêm một cây xanh là góp thêm một phần sức khỏe cho mọi người.
Cách 1: Tìm câu khái quát

Câu (4) mở đầu bằng “bởi vậy”, rút ra kết luận từ các câu trước → đó là câu nêu ý chính: cây xanh rất có ích nên cần trồng thêm cây.

Cách 2: Tìm từ ngữ lặp lại

Các từ “lá”, “tán lá”, “cây xanh” xuất hiện ở hầu hết các câu, kèm những lợi ích: nhả ô-xi, che nắng, làm dịu không khí → ý chính: lợi ích của cây xanh.

So sánh: Cách 1 nhanh khi đoạn có câu khái quát rõ. Cách 2 dùng được cả khi không có câu khái quát — lúc đó em tự gom các ý lại thành một câu.

3Bài tập tự luận — gợi ý nhiều tầng

Làm ra giấy trước, rồi điền kết quả vào các mốc chấm bên dưới để máy chấm điểm (giống biểu điểm của giám khảo). Bí thì mở từng gợi ý một. Nếu xem lời giải trước khi nộp, bài vẫn được chấm thử nhưng không lưu điểm.

Bài 1 Cơ bản Máy chấm · 10 điểm
Đọc truyện và trả lời câu hỏi.
Ngày xưa, có một anh nông dân dốc hết vốn liếng mua một khúc gỗ tốt về đẽo cày để bán. Anh ngồi đẽo ngay bên vệ đường. Một ông cụ đi qua dừng lại bảo: “Cày phải đẽo cho cao, cho to thì mới dễ cày.” Anh cho là phải, liền đẽo cho cao, cho to.
Lát sau, một bác nông dân khác ghé xem rồi chê: “Đẽo thế thì to quá, cày sao nổi! Phải nhỏ hơn mới tiện.” Anh lại đẽo nhỏ đi. Đến chiều, có người bàn: “Ở miền núi, người ta cày bằng voi. Đẽo thật to, thật cao thì bán được giá gấp đôi.” Anh vội đẽo cho thật to, thật cao.
Rốt cuộc, chẳng ai mua những chiếc cày to kềnh như cánh cửa ấy. Bao nhiêu gỗ tốt đều trở thành đồ bỏ đi.
(Truyện ngụ ngôn dân gian “Đẽo cày giữa đường”, Phúc Vũ Edu kể lại)
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
3đ1. Anh nông dân đẽo cày ở đâu?
3,5đ2. Mỗi khi có người góp ý, anh nông dân:
3,5đ3. Kết cục của câu chuyện:
Bài 2 Cơ bản Máy chấm · 10 điểm
Đọc văn bản và trả lời câu hỏi.
Tấm khiên xanh bên bờ biển
(1) Rừng ngập mặn Cần Giờ ở phía đông nam Thành phố Hồ Chí Minh được ví như “lá phổi xanh” của thành phố. (2) Những hàng cây đước, cây mắm với bộ rễ chằng chịt giữ chặt đất bùn, chắn sóng biển, giúp bờ biển không bị xói lở. (3) Rừng còn là nhà của nhiều loài chim, cá, cua và đàn khỉ tinh nghịch. (4) Vì vậy, bảo vệ rừng ngập mặn chính là bảo vệ cuộc sống của con người.
(Phúc Vũ Edu biên soạn)
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
4đ1. Ý chính của văn bản:
3đ2. Câu nêu rõ nhất ý chính:
3đ3. Cụm từ (3 chữ) trong câu (1) dùng để ví rừng ngập mặn:
Gõ từ / cụm từ có dấu tiếng Việt (không phân biệt chữ hoa, chữ thường).
Bài 3 Nâng cao Máy chấm · 10 điểm
Đọc lại truyện “Đẽo cày giữa đường”.
Ngày xưa, có một anh nông dân dốc hết vốn liếng mua một khúc gỗ tốt về đẽo cày để bán. Anh ngồi đẽo ngay bên vệ đường. Một ông cụ đi qua dừng lại bảo: “Cày phải đẽo cho cao, cho to thì mới dễ cày.” Anh cho là phải, liền đẽo cho cao, cho to.
Lát sau, một bác nông dân khác ghé xem rồi chê: “Đẽo thế thì to quá, cày sao nổi! Phải nhỏ hơn mới tiện.” Anh lại đẽo nhỏ đi. Đến chiều, có người bàn: “Ở miền núi, người ta cày bằng voi. Đẽo thật to, thật cao thì bán được giá gấp đôi.” Anh vội đẽo cho thật to, thật cao.
Rốt cuộc, chẳng ai mua những chiếc cày to kềnh như cánh cửa ấy. Bao nhiêu gỗ tốt đều trở thành đồ bỏ đi.
(Truyện ngụ ngôn dân gian “Đẽo cày giữa đường”, Phúc Vũ Edu kể lại)
Hãy nhận xét về anh nông dân, chỉ ra căn cứ và rút ra bài học.
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
3đNhận xét đúng nhất về anh nông dân:
4đCăn cứ trong truyện cho nhận xét đó:
3đBài học rút ra:
Bài 4 Nâng cao Máy chấm · 10 điểm
Đọc lại văn bản “Tấm khiên xanh bên bờ biển”.
Tấm khiên xanh bên bờ biển
(1) Rừng ngập mặn Cần Giờ ở phía đông nam Thành phố Hồ Chí Minh được ví như “lá phổi xanh” của thành phố. (2) Những hàng cây đước, cây mắm với bộ rễ chằng chịt giữ chặt đất bùn, chắn sóng biển, giúp bờ biển không bị xói lở. (3) Rừng còn là nhà của nhiều loài chim, cá, cua và đàn khỉ tinh nghịch. (4) Vì vậy, bảo vệ rừng ngập mặn chính là bảo vệ cuộc sống của con người.
(Phúc Vũ Edu biên soạn)
Mỗi ý sau thuộc loại thông tin nào: có trong văn bản, suy luận có căn cứ hay không có căn cứ trong văn bản?
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
2,5đa) Bộ rễ cây đước giúp giữ đất, chắn sóng.
2,5đb) Nếu chặt phá rừng, bờ biển sẽ dễ bị xói lở hơn.
2,5đc) Cần Giờ là khu rừng ngập mặn lớn nhất thế giới.
2,5đd) Rừng là nơi sinh sống của nhiều loài chim, cá.
Bài 5 HSG Máy chấm · 10 điểm
Đọc lại văn bản “Tấm khiên xanh bên bờ biển”.
Tấm khiên xanh bên bờ biển
(1) Rừng ngập mặn Cần Giờ ở phía đông nam Thành phố Hồ Chí Minh được ví như “lá phổi xanh” của thành phố. (2) Những hàng cây đước, cây mắm với bộ rễ chằng chịt giữ chặt đất bùn, chắn sóng biển, giúp bờ biển không bị xói lở. (3) Rừng còn là nhà của nhiều loài chim, cá, cua và đàn khỉ tinh nghịch. (4) Vì vậy, bảo vệ rừng ngập mặn chính là bảo vệ cuộc sống của con người.
(Phúc Vũ Edu biên soạn)
Có ý kiến cho rằng: “Rừng ngập mặn chỉ có ích cho các loài vật.” Dựa vào văn bản, em hãy lập luận để trả lời ý kiến đó theo ba bước nhận xét – căn cứ – giải thích.
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
2đNhận xét về ý kiến đã cho:
4đCăn cứ phù hợp nhất trong văn bản:
2đLời giải thích cho căn cứ:
2đCâu kết luận phù hợp nhất:

Bài viết hoàn chỉnh

Đề bài. Truyện ngụ ngôn dân gian “Chân, Tay, Tai, Mắt, Miệng” kể rằng: Chân, Tay, Tai, Mắt cho rằng lão Miệng chỉ ăn không ngồi rồi nên rủ nhau không làm để nuôi lão nữa. Được vài ngày, cả bọn thấy mệt mỏi, rã rời: Chân, Tay không muốn cử động, Mắt lờ đờ, Tai ù ù. Hiểu ra mình sai, cả bọn đến xin lỗi và lại chăm lo cho lão Miệng; từ đó mọi người sống hòa thuận. Viết bài văn ngắn (khoảng 250–350 chữ) trình bày bài học em rút ra từ truyện. Mỗi ý kiến cần có căn cứ là chi tiết trong truyện.
0 chữMục tiêu: 250–350 chữ
Máy chấm theo mốc của biểu điểm (độ dài, bố cục, bàn đúng đề, ý kiến riêng, lý lẽ – dẫn chứng, phản biện, từ nối, văn phong, câu phức, viết hoa – dấu câu). Máy chưa đánh giá được ý hay hay dở như giám khảo, nên đây là điểm tham khảo. Mở bài mẫu trước khi nộp thì bài chỉ được chấm thử, không lưu điểm.
Biểu điểm (10 điểm)
Đáp ứng đề
Rút ra đúng bài học về sự gắn bó, nương tựa trong một tập thể; mỗi ý có căn cứ là chi tiết trong truyện (lão Miệng, cả bọn mệt mỏi, rã rời, xin lỗi); có liên hệ bản thân; độ dài 250–350 chữ.
3đ
Lập luận & bố cục
Mở bài – thân bài (2–3 đoạn) – kết bài rõ ràng; mỗi đoạn thân bài có câu chủ đề và dẫn chứng lấy từ văn bản.
3đ
Diễn đạt: từ ngữ, liên kết
Từ ngữ chính xác, ít lặp; dùng từ nối để chuyển ý; văn phong trong sáng, không viết tắt.
2đ
Câu văn & hình thức
Có câu ghép, câu phức; viết hoa, dấu câu đúng; trích dẫn đặt trong ngoặc kép.
2đ

4Trắc nghiệm 15 câu — 3 tầng

Nhận diện Vận dụng Bẫy & biện luận · Câu Hai tầng chỉ được điểm khi đúng cả đáp án và lý do. Đáp án và lời giải chỉ hiện sau khi nộp bài.
Nhận diện
Nhận diện
Câu 1. Muốn tìm ý chính của một đoạn văn, cách hiệu quả nhất là:
Nhận diện
Câu 2. “Căn cứ” khi trả lời câu hỏi đọc hiểu là:
Nhận diện Hai tầng
Câu 3. Đọc câu: “Sáng nào bà cũng dậy từ lúc gà gáy, quét sân, nấu cơm rồi mới gọi cả nhà dậy.” Có thể nhận xét bà là người chăm chỉ không?
Tầng 1 — Chọn đáp án
Tầng 2 — Chọn lý do đúng
Nhận diện Điền số
Câu 4. Đọc đoạn văn: “Cây bàng trước cổng trường em đã gần năm mươi tuổi. Mùa hè, tán lá xòe rộng như một chiếc ô khổng lồ che mát cả sân. Mùa đông, lá bàng chuyển sang màu đỏ rực.” Đoạn văn nhắc tới mấy mùa trong năm?
Nhập một số tự nhiên.
Nhận diện
Câu 5. Đọc câu: “Nghe tin bạn Hà bị ốm, Lan mang vở sang chép bài giúp bạn suốt một tuần.” Nhận xét nào có căn cứ nhất?
Vận dụng
Vận dụng
Câu 6. Đọc đoạn văn: “Mỗi năm có rất nhiều rác nhựa trôi ra biển. Rùa biển, cá voi nuốt phải rác nhựa mà chết. Vì thế, mỗi người hãy hạn chế dùng túi ni lông.” Ý chính của đoạn văn là:
Vận dụng Sắp xếp lập luận
Câu 7. Đọc: “Bác bảo vệ trường em sáng nào cũng đến sớm mở cổng, chiều lại đi một vòng tắt điện, khóa cửa từng phòng.” Sắp xếp câu trả lời cho câu hỏi “Vì sao có thể nói bác là người tận tụy?”:
  • (1) Những việc làm đều đặn ấy cho thấy bác rất có trách nhiệm với công việc.
  • (2) Bác bảo vệ là người tận tụy.
  • (3) Căn cứ: sáng nào bác “cũng đến sớm mở cổng”, chiều “đi một vòng tắt điện, khóa cửa”.
  • (4) Vì vậy, nhận xét bác là người tận tụy là có cơ sở.
Thứ tự hợp lý là:
Vận dụng
Câu 8. Đọc: “Chiều nay, sân bóng của xóm vắng tanh. Lũ trẻ ngồi trong nhà nhìn ra những vũng nước loang lổ.” Điều nào là suy luận có căn cứ?
Vận dụng Điền từ
Câu 9. Đọc: “Trường em có một thư viện xanh nằm dưới tán cây phượng vĩ. Giờ ra chơi, các bạn mượn truyện, ngồi đọc say sưa trên những chiếc ghế đá.” Từ láy (2 chữ) cho thấy các bạn rất thích đọc truyện là: ______
Gõ từ / cụm từ có dấu tiếng Việt (không phân biệt chữ hoa, chữ thường).
Vận dụng
Câu 10. Câu hỏi: “Nhân vật ông lão là người thế nào?” Một bạn trả lời: “Ông lão là người tốt bụng.” Câu trả lời còn thiếu gì?
Bẫy & biện luận
Bẫy & biện luận Tìm bước sai
Câu 11. Đọc: “Thấy cụ già loay hoay mãi chưa qua được đường, cậu bé dừng xe, dắt cụ sang bên kia rồi mới đi tiếp.” Bạn An trả lời câu hỏi “Cậu bé là người thế nào?”:
  1. Bước 1. Nhận xét: cậu bé là người tốt bụng, biết giúp đỡ người già.
  2. Bước 2. Căn cứ: cậu bé “dừng xe, dắt cụ sang bên kia”.
  3. Bước 3. Giải thích: cậu bé làm vậy để được cô giáo khen trước lớp.
  4. Bước 4. Vậy nhận xét cậu bé tốt bụng là có cơ sở.
Lời giải sai từ bước nào (bước sai đầu tiên)?
Bẫy & biện luận Hai tầng
Câu 12. Đọc: “Năm nay vườn nhà bác Tư được mùa cam, cây nào cũng trĩu quả.” Bạn Nam kết luận: “Năm nay mọi vườn cam trong tỉnh đều được mùa.” Kết luận ấy:
Tầng 1 — Chọn đáp án
Tầng 2 — Chọn lý do đúng
Bẫy & biện luận
Câu 13. Đọc: “Mẹ đi chợ về muộn. Trên tay mẹ là gói xôi nóng và cuốn truyện tranh em mong từ lâu.” Nhận xét nào không có căn cứ trong đoạn văn?
Bẫy & biện luận Điền từ
Câu 14. Đọc: “Theo em, đọc sách mỗi tối là thói quen đáng quý nhất mà học sinh nên có.” Cụm từ (2 chữ) ở đầu câu cho biết đây là ý kiến riêng của người viết, không phải thông tin chắc chắn: ______
Gõ từ / cụm từ có dấu tiếng Việt (không phân biệt chữ hoa, chữ thường).
Bẫy & biện luận
Câu 15. Văn bản viết: “Tre mọc thẳng, gió bão vẫn không gãy.” Câu trả lời nào đầy đủ nhất cho câu hỏi “Cây tre có đức tính gì?”