Biện pháp tu từ & hiệu quả
Nhận diện so sánh, nhân hóa, ẩn dụ, hoán dụ, điệp ngữ; phân biệt so sánh với ẩn dụ, ẩn dụ với hoán dụ; phân tích hiệu quả theo ba bước gọi tên – chỉ từ ngữ – nêu tác dụng.
1Bài giảng tư duy
Biện pháp tu từ là cách dùng từ ngữ đặc biệt để câu văn, câu thơ gợi hình, gợi cảm hơn. Ở lớp 6, em cần nắm chắc năm biện pháp:
- So sánh: đối chiếu sự vật này với sự vật khác có nét giống nhau, thường có từ so sánh (như, tựa, giống như, bao nhiêu… bấy nhiêu, là…).
- Nhân hóa: gọi hoặc tả con vật, đồ vật, cây cối bằng những từ ngữ vốn dùng cho người; hoặc trò chuyện với vật như với người.
- Ẩn dụ: gọi sự vật này bằng tên sự vật khác có nét tương đồng (giống nhau). Ẩn dụ giống một phép so sánh đã giấu đi sự vật được so sánh.
- Hoán dụ: gọi sự vật bằng tên của sự vật khác có quan hệ gần gũi: bộ phận – toàn thể (“tay” chỉ người), vật chứa – vật được chứa (“cả làng” chỉ người trong làng), dấu hiệu – sự vật.
- Điệp ngữ: lặp lại một từ ngữ, một câu để nhấn mạnh ý, tạo nhịp điệu.
Phân tích hiệu quả theo ba bước: (1) gọi tên biện pháp; (2) chỉ ra từ ngữ thể hiện; (3) nêu tác dụng — về nghệ thuật (gợi hình, gợi cảm, sinh động, tạo nhịp điệu) và về nội dung (làm nổi bật điều gì, thể hiện tình cảm gì của người viết).
Mẹo thử “bỏ đi”: viết lại câu không dùng biện pháp tu từ rồi so sánh với câu gốc — phần “mất đi” chính là hiệu quả của biện pháp.
- Câu có từ “như, tựa, giống như, bao nhiêu… bấy nhiêu” nối hai sự vật → so sánh.
- Con vật, đồ vật “biết” làm việc, có tình cảm như người, hoặc được gọi “ơi” → nhân hóa.
- Chỉ có hình ảnh B mà người đọc tự hiểu ra A vì giống nhau → ẩn dụ.
- Một bộ phận, một vật chứa, một dấu hiệu được dùng để gọi tên sự vật (người, vật) gần gũi với nó → hoán dụ.
- Một từ ngữ xuất hiện nhiều lần ở các vị trí cân đối → điệp ngữ.
- Nhầm ẩn dụ với so sánh: ẩn dụ không có từ so sánh và không nêu sự vật được so sánh.
- Nhầm ẩn dụ với hoán dụ: ẩn dụ dựa trên nét giống nhau, hoán dụ dựa trên quan hệ gần gũi.
- Chỉ gọi tên biện pháp mà không nêu tác dụng.
- Nêu tác dụng chung chung kiểu “làm câu văn hay hơn” mà không nói rõ hay ở đâu, thể hiện điều gì.
2Ví dụ nhiều cách giải
Non xanh nước biếc như tranh họa đồ.
Gọi tên: so sánh. Từ ngữ: “non xanh nước biếc” được so sánh “như tranh họa đồ”. Tác dụng: gợi cảnh núi sông xứ Nghệ hài hòa, rực rỡ sắc màu như một bức tranh; qua đó thể hiện niềm tự hào, yêu mến quê hương.
Viết lại: “Non xanh nước biếc rất đẹp.” Câu này chỉ cho biết cảnh đẹp mà không gợi ra đẹp thế nào. Có hình ảnh “tranh họa đồ”, người đọc hình dung ngay cảnh vật được bày ra cân đối, nhiều màu, như do một họa sĩ vẽ nên → hiệu quả gợi hình và thể hiện niềm tự hào.
Bến thì một dạ khăng khăng đợi thuyền. (Ca dao)
b) Cả sân trường reo hò cổ vũ đội bóng lớp 6A.
a) “Thuyền” (hay đi xa) chỉ người ra đi, “bến” (đứng yên một chỗ) chỉ người ở lại — dựa trên nét giống nhau → ẩn dụ. b) “Sân trường” chỉ những học sinh đang đứng trong sân — sân là nơi chứa học sinh, quan hệ gần gũi → hoán dụ.
a) Thay “thuyền” bằng “người ra đi”: hai sự vật khác hẳn nhau, chỉ giống ở đặc điểm hay di chuyển → ẩn dụ. b) Thay “sân trường” bằng “học sinh trong sân”: học sinh vốn ở ngay trong sân, hai sự vật luôn đi liền với nhau → hoán dụ.
3Bài tập tự luận — gợi ý nhiều tầng
Làm ra giấy trước, rồi điền kết quả vào các mốc chấm bên dưới để máy chấm điểm (giống biểu điểm của giám khảo). Bí thì mở từng gợi ý một. Nếu xem lời giải trước khi nộp, bài vẫn được chấm thử nhưng không lưu điểm.
a) “Mồ hôi thánh thót như mưa ruộng cày.” (Ca dao)
b) Chị gió nhẹ nhàng ru hàng cây say ngủ.
c) “Ăn quả nhớ kẻ trồng cây.” (Tục ngữ)
d) Cả lớp đứng dậy chào cô giáo.
Tuy rằng khác giống nhưng chung một giàn.
Kiếm ăn được mấy phải nằm nhả tơ.
Thương thay lũ kiến li ti,
Kiếm ăn được mấy phải đi tìm mồi.
Bao nhiêu nuộc lạt nhớ ông bà bấy nhiêu.
Bài viết hoàn chỉnh
“Trâu ơi ta bảo trâu này,
Trâu ra ngoài ruộng trâu cày với ta.
Cấy cày vốn nghiệp nông gia,
Ta đây trâu đấy ai mà quản công.
Bao giờ cây lúa còn bông,
Thì còn ngọn cỏ ngoài đồng trâu ăn.”
Ca dao Việt Nam có nhiều bài viết về con trâu, người bạn thân thiết của nhà nông. Em thấy bài ca dao “Trâu ơi ta bảo trâu này” để lại ấn tượng sâu sắc bởi lời nói chân tình của người nông dân với con vật mình yêu quý.
Trước hết, bài ca dao dùng phép nhân hóa rất đặc sắc. Người nông dân gọi “trâu ơi”, rồi trò chuyện, nhắn nhủ trâu như với một người bạn. Cách xưng hô “ta đây trâu đấy” đặt người và vật ngang hàng nhau. Nhờ đó, con trâu không còn là con vật vô tri mà trở thành người đồng hành, cùng chia sẻ nỗi vất vả ngoài đồng.
Bên cạnh đó, từ “trâu” được nhắc lại nhiều lần tạo nên phép điệp, khiến lời ca vang lên đều đặn như nhịp bước cày trên ruộng. Câu “Cấy cày vốn nghiệp nông gia” cho thấy công việc ấy là truyền thống lâu đời. Đặc biệt, lời hứa “Bao giờ cây lúa còn bông, / Thì còn ngọn cỏ ngoài đồng trâu ăn” vừa mộc mạc vừa ấm áp, thể hiện sự gắn bó lâu dài, thủy chung. So với những bài ca dao than thở về cảnh cực nhọc, bài này mang giọng điệu lạc quan, yêu đời.
Khi đọc bài ca dao, em hình dung buổi sớm người nông dân dắt trâu ra đồng, vừa đi vừa trò chuyện thân mật. Vì vậy, em càng hiểu vì sao ông bà ta thường nói “con trâu là đầu cơ nghiệp”.
Tóm lại, bằng phép nhân hóa và điệp ngữ, bài ca dao đã thể hiện tình cảm gắn bó, yêu thương giữa người nông dân với con trâu. Bài ca dao khiến em thêm quý trọng những người làm ra hạt lúa.
4Trắc nghiệm 15 câu — 3 tầng
- (1) Từ ngữ thể hiện: hàng cây bàng được so sánh “như những người lính gác”.
- (2) Câu văn sử dụng phép so sánh.
- (3) Về nội dung, hàng cây như đang bảo vệ mái trường, thể hiện tình cảm yêu mến của người viết.
- (4) Về nghệ thuật, hình ảnh sinh động, gợi dáng cây thẳng, nghiêm trang.
- Bước 1. Câu văn dùng phép so sánh.
- Bước 2. Từ ngữ thể hiện: “bầu trời xanh” được so sánh “như một tấm lụa mềm”.
- Bước 3. Tác dụng: giúp người đọc biết bầu trời rộng chính xác bao nhiêu ki-lô-mét.
- Bước 4. Qua đó, ta thấy tình yêu thiên nhiên của người viết.