Văn chuyên 6 · Nền tư duy

Biện pháp tu từ & hiệu quả

Nhận diện so sánh, nhân hóa, ẩn dụ, hoán dụ, điệp ngữ; phân biệt so sánh với ẩn dụ, ẩn dụ với hoán dụ; phân tích hiệu quả theo ba bước gọi tên – chỉ từ ngữ – nêu tác dụng.

15 câu trắc nghiệm 5 bài tự luận

1Bài giảng tư duy

Biện pháp tu từ là cách dùng từ ngữ đặc biệt để câu văn, câu thơ gợi hình, gợi cảm hơn. Ở lớp 6, em cần nắm chắc năm biện pháp:

  • So sánh: đối chiếu sự vật này với sự vật khác có nét giống nhau, thường có từ so sánh (như, tựa, giống như, bao nhiêu… bấy nhiêu, là…).
  • Nhân hóa: gọi hoặc tả con vật, đồ vật, cây cối bằng những từ ngữ vốn dùng cho người; hoặc trò chuyện với vật như với người.
  • Ẩn dụ: gọi sự vật này bằng tên sự vật khác có nét tương đồng (giống nhau). Ẩn dụ giống một phép so sánh đã giấu đi sự vật được so sánh.
  • Hoán dụ: gọi sự vật bằng tên của sự vật khác có quan hệ gần gũi: bộ phận – toàn thể (“tay” chỉ người), vật chứa – vật được chứa (“cả làng” chỉ người trong làng), dấu hiệu – sự vật.
  • Điệp ngữ: lặp lại một từ ngữ, một câu để nhấn mạnh ý, tạo nhịp điệu.

Phân tích hiệu quả theo ba bước: (1) gọi tên biện pháp; (2) chỉ ra từ ngữ thể hiện; (3) nêu tác dụng — về nghệ thuật (gợi hình, gợi cảm, sinh động, tạo nhịp điệu) và về nội dung (làm nổi bật điều gì, thể hiện tình cảm gì của người viết).

Mẹo thử “bỏ đi”: viết lại câu không dùng biện pháp tu từ rồi so sánh với câu gốc — phần “mất đi” chính là hiệu quả của biện pháp.

Dấu hiệu nhận dạng
  • Câu có từ “như, tựa, giống như, bao nhiêu… bấy nhiêu” nối hai sự vật → so sánh.
  • Con vật, đồ vật “biết” làm việc, có tình cảm như người, hoặc được gọi “ơi” → nhân hóa.
  • Chỉ có hình ảnh B mà người đọc tự hiểu ra A vì giống nhau → ẩn dụ.
  • Một bộ phận, một vật chứa, một dấu hiệu được dùng để gọi tên sự vật (người, vật) gần gũi với nó → hoán dụ.
  • Một từ ngữ xuất hiện nhiều lần ở các vị trí cân đối → điệp ngữ.
Bẫy thường gặp
  • Nhầm ẩn dụ với so sánh: ẩn dụ không có từ so sánh và không nêu sự vật được so sánh.
  • Nhầm ẩn dụ với hoán dụ: ẩn dụ dựa trên nét giống nhau, hoán dụ dựa trên quan hệ gần gũi.
  • Chỉ gọi tên biện pháp mà không nêu tác dụng.
  • Nêu tác dụng chung chung kiểu “làm câu văn hay hơn” mà không nói rõ hay ở đâu, thể hiện điều gì.

2Ví dụ nhiều cách giải

Phân tích phép so sánh: hai cách làm
Phân tích hiệu quả của biện pháp tu từ trong câu ca dao:
Đường vô xứ Nghệ quanh quanh,
Non xanh nước biếc như tranh họa đồ.
(Ca dao)
Cách 1: Ba bước gọi tên – từ ngữ – tác dụng

Gọi tên: so sánh. Từ ngữ: “non xanh nước biếc” được so sánh “như tranh họa đồ”. Tác dụng: gợi cảnh núi sông xứ Nghệ hài hòa, rực rỡ sắc màu như một bức tranh; qua đó thể hiện niềm tự hào, yêu mến quê hương.

Cách 2: Thử bỏ phép tu từ

Viết lại: “Non xanh nước biếc rất đẹp.” Câu này chỉ cho biết cảnh đẹp mà không gợi ra đẹp thế nào. Có hình ảnh “tranh họa đồ”, người đọc hình dung ngay cảnh vật được bày ra cân đối, nhiều màu, như do một họa sĩ vẽ nên → hiệu quả gợi hình và thể hiện niềm tự hào.

So sánh: Cách 1 là khung trình bày chuẩn khi làm bài. Cách 2 giúp em tự “cảm” ra tác dụng, tránh viết chung chung.
Ẩn dụ hay hoán dụ? Hai cách phân biệt
Xác định biện pháp tu từ trong hai trường hợp:
a) Thuyền về có nhớ bến chăng,
Bến thì một dạ khăng khăng đợi thuyền. (Ca dao)
b) Cả sân trường reo hò cổ vũ đội bóng lớp 6A.
Cách 1: Hỏi “giống nhau hay gần gũi?”

a) “Thuyền” (hay đi xa) chỉ người ra đi, “bến” (đứng yên một chỗ) chỉ người ở lại — dựa trên nét giống nhau → ẩn dụ. b) “Sân trường” chỉ những học sinh đang đứng trong sân — sân là nơi chứa học sinh, quan hệ gần gũi → hoán dụ.

Cách 2: Thay bằng từ gốc rồi xét quan hệ

a) Thay “thuyền” bằng “người ra đi”: hai sự vật khác hẳn nhau, chỉ giống ở đặc điểm hay di chuyển → ẩn dụ. b) Thay “sân trường” bằng “học sinh trong sân”: học sinh vốn ở ngay trong sân, hai sự vật luôn đi liền với nhau → hoán dụ.

So sánh: Cách 1 nhanh khi đã quen. Cách 2 chắc chắn hơn với câu khó, vì em nhìn rõ mối quan hệ giữa hai sự vật.

3Bài tập tự luận — gợi ý nhiều tầng

Làm ra giấy trước, rồi điền kết quả vào các mốc chấm bên dưới để máy chấm điểm (giống biểu điểm của giám khảo). Bí thì mở từng gợi ý một. Nếu xem lời giải trước khi nộp, bài vẫn được chấm thử nhưng không lưu điểm.

Bài 1 Cơ bản Máy chấm · 10 điểm
Xác định biện pháp tu từ chính trong mỗi câu sau:
a) “Mồ hôi thánh thót như mưa ruộng cày.” (Ca dao)
b) Chị gió nhẹ nhàng ru hàng cây say ngủ.
c) “Ăn quả nhớ kẻ trồng cây.” (Tục ngữ)
d) Cả lớp đứng dậy chào cô giáo.
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
2,5đa) Biện pháp tu từ:
2,5đb) Biện pháp tu từ:
2,5đc) Biện pháp tu từ:
2,5đd) Biện pháp tu từ:
Bài 2 Cơ bản Máy chấm · 10 điểm
Phân tích cấu tạo và tác dụng của phép so sánh trong câu: “Mặt hồ phẳng lặng như một tấm gương khổng lồ.”
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
2đSự vật được so sánh (vế A, 2 chữ):
Gõ từ / cụm từ có dấu tiếng Việt (không phân biệt chữ hoa, chữ thường).
2đTừ ngữ so sánh trong câu:
3đSự vật dùng để so sánh (vế B):
Gõ từ / cụm từ có dấu tiếng Việt (không phân biệt chữ hoa, chữ thường).
3đTác dụng của phép so sánh:
Bài 3 Nâng cao Máy chấm · 10 điểm
Đọc bài ca dao:
Bầu ơi thương lấy bí cùng,
Tuy rằng khác giống nhưng chung một giàn.
(Ca dao)
Phân tích biện pháp tu từ và hiệu quả của chúng.
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
3đBiện pháp tu từ thể hiện qua lời gọi “Bầu ơi”, “thương lấy”:
4đ“Bầu” và “bí” ngầm chỉ:
3đHiệu quả của cách diễn đạt:
Bài 4 Nâng cao Máy chấm · 10 điểm
Đọc bài ca dao:
Thương thay thân phận con tằm,
Kiếm ăn được mấy phải nằm nhả tơ.
Thương thay lũ kiến li ti,
Kiếm ăn được mấy phải đi tìm mồi.
(Ca dao)
Phân tích các biện pháp tu từ trong bài.
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
2đCụm từ (2 chữ) được lặp lại ở đầu câu 1 và câu 3:
Gõ từ / cụm từ có dấu tiếng Việt (không phân biệt chữ hoa, chữ thường).
2đBiện pháp tu từ tạo bởi sự lặp lại đó:
3đHình ảnh con tằm, lũ kiến ngầm nói về:
3đHiệu quả của sự lặp lại:
Bài 5 HSG Máy chấm · 10 điểm
Đọc bài ca dao:
Ngó lên nuộc lạt mái nhà,
Bao nhiêu nuộc lạt nhớ ông bà bấy nhiêu.
(Ca dao)
Chuẩn bị các ý cho đoạn văn phân tích biện pháp tu từ và hiệu quả của nó.
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
2đBiện pháp tu từ dựa trên cặp từ “bao nhiêu… bấy nhiêu”:
2đHai sự vật được đặt ngang bằng nhau:
3đHiệu quả của biện pháp tu từ:
3đĐoạn phân tích đầy đủ nhất cần:

Bài viết hoàn chỉnh

Đề bài. Viết bài văn ngắn (khoảng 250–350 chữ) nêu cảm nhận của em về bài ca dao sau, chú ý phân tích hiệu quả của các biện pháp tu từ:
“Trâu ơi ta bảo trâu này,
Trâu ra ngoài ruộng trâu cày với ta.
Cấy cày vốn nghiệp nông gia,
Ta đây trâu đấy ai mà quản công.
Bao giờ cây lúa còn bông,
Thì còn ngọn cỏ ngoài đồng trâu ăn.”
0 chữMục tiêu: 250–350 chữ
Máy chấm theo mốc của biểu điểm (độ dài, bố cục, bàn đúng đề, ý kiến riêng, lý lẽ – dẫn chứng, phản biện, từ nối, văn phong, câu phức, viết hoa – dấu câu). Máy chưa đánh giá được ý hay hay dở như giám khảo, nên đây là điểm tham khảo. Mở bài mẫu trước khi nộp thì bài chỉ được chấm thử, không lưu điểm.
Biểu điểm (10 điểm)
Đáp ứng đề
Cảm nhận đúng tình cảm của người nông dân với con trâu; phân tích hiệu quả của phép nhân hóa (lời gọi, trò chuyện, cách xưng hô) và phép điệp; trích dẫn chính xác; độ dài 250–350 chữ.
3đ
Lập luận & bố cục
Mở bài – thân bài (2–3 đoạn) – kết bài rõ ràng; mỗi đoạn thân bài có câu chủ đề và dẫn chứng lấy từ văn bản.
3đ
Diễn đạt: từ ngữ, liên kết
Từ ngữ chính xác, ít lặp; dùng từ nối để chuyển ý; văn phong trong sáng, không viết tắt.
2đ
Câu văn & hình thức
Có câu ghép, câu phức; viết hoa, dấu câu đúng; trích dẫn đặt trong ngoặc kép.
2đ

4Trắc nghiệm 15 câu — 3 tầng

Nhận diện Vận dụng Bẫy & biện luận · Câu Hai tầng chỉ được điểm khi đúng cả đáp án và lý do. Đáp án và lời giải chỉ hiện sau khi nộp bài.
Nhận diện
Nhận diện
Câu 1. So sánh là biện pháp tu từ:
Nhận diện
Câu 2. Câu nào dùng phép nhân hóa?
Nhận diện
Câu 3. Từ nào thường được dùng làm từ so sánh?
Nhận diện Hai tầng
Câu 4. Câu tục ngữ “Uống nước nhớ nguồn” có dùng phép ẩn dụ không?
Tầng 1 — Chọn đáp án
Tầng 2 — Chọn lý do đúng
Nhận diện Điền từ
Câu 5. Trong câu “Mặt trời như quả bóng lửa treo trên đỉnh núi”, sự vật dùng để so sánh (vế B, 3 chữ) là: ______
Gõ từ / cụm từ có dấu tiếng Việt (không phân biệt chữ hoa, chữ thường).
Vận dụng
Vận dụng
Câu 6. Từ “nhà” trong câu “Cả nhà quây quần bên mâm cơm tối” dùng để chỉ:
Vận dụng Sắp xếp lập luận
Câu 7. Sắp xếp đoạn phân tích câu: “Hàng cây bàng thẳng tắp như những người lính gác cổng trường.”
  • (1) Từ ngữ thể hiện: hàng cây bàng được so sánh “như những người lính gác”.
  • (2) Câu văn sử dụng phép so sánh.
  • (3) Về nội dung, hàng cây như đang bảo vệ mái trường, thể hiện tình cảm yêu mến của người viết.
  • (4) Về nghệ thuật, hình ảnh sinh động, gợi dáng cây thẳng, nghiêm trang.
Thứ tự hợp lý là:
Vận dụng
Câu 8. Hiệu quả của phép nhân hóa trong câu “Những bông hoa nhỏ đang mỉm cười chào đón nắng mai” là:
Vận dụng Điền từ
Câu 9. Đọc: “Em yêu con đường đến trường, em yêu tiếng trống ngày khai giảng, em yêu cả những trang vở còn thơm mùi giấy mới.” Cụm từ (2 chữ) được lặp lại để nhấn mạnh tình cảm là: ______
Gõ từ / cụm từ có dấu tiếng Việt (không phân biệt chữ hoa, chữ thường).
Vận dụng
Câu 10. Câu nào dùng phép ẩn dụ?
Bẫy & biện luận
Bẫy & biện luận Tìm bước sai
Câu 11. Bạn An phân tích câu: “Bầu trời xanh như một tấm lụa mềm trải rộng.”
  1. Bước 1. Câu văn dùng phép so sánh.
  2. Bước 2. Từ ngữ thể hiện: “bầu trời xanh” được so sánh “như một tấm lụa mềm”.
  3. Bước 3. Tác dụng: giúp người đọc biết bầu trời rộng chính xác bao nhiêu ki-lô-mét.
  4. Bước 4. Qua đó, ta thấy tình yêu thiên nhiên của người viết.
Lời giải sai từ bước nào (bước sai đầu tiên)?
Bẫy & biện luận Hai tầng
Câu 12. Bạn Hà cho rằng: trong câu “Mấy chục mái đầu xanh cúi xuống trang sách”, cụm từ “mái đầu xanh” là phép ẩn dụ. Ý kiến của Hà:
Tầng 1 — Chọn đáp án
Tầng 2 — Chọn lý do đúng
Bẫy & biện luận
Câu 13. Một bạn nêu tác dụng của phép so sánh: “Phép so sánh làm câu văn hay hơn.” Nhận xét nào đúng?
Bẫy & biện luận
Câu 14. Câu “Ông mặt trời đỏ rực như hòn lửa đang thức dậy sau rặng tre” dùng những biện pháp tu từ nào?
Bẫy & biện luận Điền từ
Câu 15. Câu tục ngữ “Một mặt người bằng mười mặt của” dùng phép hoán dụ: “mặt người” chỉ con người, còn “mặt của” chỉ ______ (2 chữ).
Gõ từ / cụm từ có dấu tiếng Việt (không phân biệt chữ hoa, chữ thường).