Tính tổng dãy số có quy luật
Dãy cách đều: số số hạng, số hạng thứ n, tổng (ghép cặp kiểu Gauss); tổng phân số bằng kỹ thuật khử liên tiếp; tổng lũy thừa cùng cơ số bằng cách nhân rồi trừ.
1Bài giảng tư duy
Tại sao không cộng lần lượt? Cộng 50 hay 100 số rất lâu và dễ sai. Bí quyết là tìm quy luật của dãy rồi dùng một mẹo phù hợp. Có ba loại dãy hay gặp ở lớp 6:
- Dãy cách đều (hai số liền nhau hơn kém cùng một số \(d\)): số số hạng \(= (\text{số cuối} - \text{số đầu}) : d + 1\); số hạng thứ \(n\) \(= \text{số đầu} + (n - 1) \cdot d\); tổng \(= (\text{số đầu} + \text{số cuối}) \cdot \text{số số hạng} : 2\). Mẹo ghép cặp: số đầu ghép với số cuối, số thứ hai ghép với số áp cuối… mọi cặp có tổng bằng nhau.
- Tổng phân số có mẫu là tích hai số cách đều: \(\dfrac{1}{n(n + 1)} = \dfrac1n - \dfrac{1}{n + 1}\) và tổng quát \(\dfrac{k}{n(n + k)} = \dfrac1n - \dfrac{1}{n + k}\). Viết mỗi phân số thành hiệu, các số hạng ở giữa triệt tiêu nhau, chỉ còn số đầu và số cuối (khử liên tiếp).
- Tổng lũy thừa cùng cơ số \(S = 1 + a + a^2 + \ldots + a^n\): nhân cả tổng với \(a\) rồi lấy \(aS - S\), gần như mọi số hạng mất đi.
Thói quen tốt: trước khi tính, viết thử vài số hạng đầu và số hạng cuối để chắc chắn hiểu đúng quy luật; sau khi tính, thử lại với một dãy ngắn.
- Các số hạng hơn kém nhau cùng một số → dãy cách đều, dùng công thức số số hạng và ghép cặp.
- Phân số có mẫu là tích hai số mà hiệu của chúng bằng tử số → tách thành hiệu hai phân số rồi khử liên tiếp.
- Tổng các lũy thừa cùng cơ số \(1 + a + a^2 + \ldots\) → nhân với \(a\) rồi trừ.
- Dãy có dấu + và − xen kẽ → ghép từng cặp liền nhau.
- Quên “+ 1” khi tính số số hạng: dãy 4, 8, …, 96 có 24 số hạng chứ không phải 23.
- Tách \(\dfrac{1}{3 \cdot 6}\) thành \(\dfrac13 - \dfrac16\) — sai vì hiệu hai thừa số ở mẫu là 3, không bằng tử số 1.
- Sau khi khử liên tiếp, lấy nhầm số hạng cuối còn lại.
- Với tổng lũy thừa, viết sai số mũ cao nhất sau khi nhân với cơ số.
2Ví dụ nhiều cách giải
Khoảng cách \(d = 3\). Số số hạng: \((62 - 2) : 3 + 1 = 21\). Tổng: \((2 + 62) \cdot 21 : 2 = 672\).
\(S = 2 + 5 + \ldots + 62\) và \(S = 62 + 59 + \ldots + 2\). Cộng hai dòng theo cột, mỗi cột bằng 64, có 21 cột: \(2S = 64 \cdot 21 = 1344\), nên \(S = 672\).
\(T = \left(1 - \dfrac12\right) + \left(\dfrac12 - \dfrac13\right) + \ldots + \left(\dfrac19 - \dfrac1{10}\right) = 1 - \dfrac1{10} = \dfrac9{10}\).
\(\dfrac12\); \(\dfrac12 + \dfrac16 = \dfrac23\); \(\dfrac23 + \dfrac1{12} = \dfrac34\)… Tổng \(n\) số hạng đầu bằng \(\dfrac{n}{n + 1}\). Có 9 số hạng nên \(T = \dfrac9{10}\).
3Bài tập tự luận — gợi ý nhiều tầng
Làm ra giấy trước, rồi điền kết quả vào các mốc chấm bên dưới để máy chấm điểm (giống biểu điểm của giám khảo). Bí thì mở từng gợi ý một. Nếu xem lời giải trước khi nộp, bài vẫn được chấm thử nhưng không lưu điểm.
4Trắc nghiệm 15 câu — 3 tầng
- (1) Trừ vế theo vế: \(2S - S = 2^9 - 1\).
- (2) Nhân hai vế với 2: \(2S = 2 + 2^2 + \ldots + 2^9\).
- (3) Vậy \(S = 2^9 - 1 = 511\).
- (4) Viết \(S = 1 + 2 + 2^2 + \ldots + 2^8\).
- Bước 1. Khoảng cách giữa hai số liền nhau là 5.
- Bước 2. Số số hạng: \((100 - 5) : 5 = 19\).
- Bước 3. Tổng: \((5 + 100) \cdot 19 : 2\).
- Bước 4. Vậy tổng bằng 997,5.