Toán chuyên 6 · Nền tư duy

Tính tổng dãy số có quy luật

Dãy cách đều: số số hạng, số hạng thứ n, tổng (ghép cặp kiểu Gauss); tổng phân số bằng kỹ thuật khử liên tiếp; tổng lũy thừa cùng cơ số bằng cách nhân rồi trừ.

15 câu trắc nghiệm 5 bài tự luận

1Bài giảng tư duy

Tại sao không cộng lần lượt? Cộng 50 hay 100 số rất lâu và dễ sai. Bí quyết là tìm quy luật của dãy rồi dùng một mẹo phù hợp. Có ba loại dãy hay gặp ở lớp 6:

  • Dãy cách đều (hai số liền nhau hơn kém cùng một số \(d\)): số số hạng \(= (\text{số cuối} - \text{số đầu}) : d + 1\); số hạng thứ \(n\) \(= \text{số đầu} + (n - 1) \cdot d\); tổng \(= (\text{số đầu} + \text{số cuối}) \cdot \text{số số hạng} : 2\). Mẹo ghép cặp: số đầu ghép với số cuối, số thứ hai ghép với số áp cuối… mọi cặp có tổng bằng nhau.
  • Tổng phân số có mẫu là tích hai số cách đều: \(\dfrac{1}{n(n + 1)} = \dfrac1n - \dfrac{1}{n + 1}\) và tổng quát \(\dfrac{k}{n(n + k)} = \dfrac1n - \dfrac{1}{n + k}\). Viết mỗi phân số thành hiệu, các số hạng ở giữa triệt tiêu nhau, chỉ còn số đầu và số cuối (khử liên tiếp).
  • Tổng lũy thừa cùng cơ số \(S = 1 + a + a^2 + \ldots + a^n\): nhân cả tổng với \(a\) rồi lấy \(aS - S\), gần như mọi số hạng mất đi.

Thói quen tốt: trước khi tính, viết thử vài số hạng đầu và số hạng cuối để chắc chắn hiểu đúng quy luật; sau khi tính, thử lại với một dãy ngắn.

Dấu hiệu nhận dạng
  • Các số hạng hơn kém nhau cùng một số → dãy cách đều, dùng công thức số số hạng và ghép cặp.
  • Phân số có mẫu là tích hai số mà hiệu của chúng bằng tử số → tách thành hiệu hai phân số rồi khử liên tiếp.
  • Tổng các lũy thừa cùng cơ số \(1 + a + a^2 + \ldots\) → nhân với \(a\) rồi trừ.
  • Dãy có dấu + và − xen kẽ → ghép từng cặp liền nhau.
Bẫy thường gặp
  • Quên “+ 1” khi tính số số hạng: dãy 4, 8, …, 96 có 24 số hạng chứ không phải 23.
  • Tách \(\dfrac{1}{3 \cdot 6}\) thành \(\dfrac13 - \dfrac16\) — sai vì hiệu hai thừa số ở mẫu là 3, không bằng tử số 1.
  • Sau khi khử liên tiếp, lấy nhầm số hạng cuối còn lại.
  • Với tổng lũy thừa, viết sai số mũ cao nhất sau khi nhân với cơ số.

2Ví dụ nhiều cách giải

Tính \(S = 2 + 5 + 8 + \ldots + 62\)
Tính tổng \(S = 2 + 5 + 8 + 11 + \ldots + 62\).
Cách 1: Dùng công thức

Khoảng cách \(d = 3\). Số số hạng: \((62 - 2) : 3 + 1 = 21\). Tổng: \((2 + 62) \cdot 21 : 2 = 672\).

Cách 2: Viết ngược và cộng (cách của Gauss)

\(S = 2 + 5 + \ldots + 62\) và \(S = 62 + 59 + \ldots + 2\). Cộng hai dòng theo cột, mỗi cột bằng 64, có 21 cột: \(2S = 64 \cdot 21 = 1344\), nên \(S = 672\).

So sánh: Cách 1 nhanh khi đã nhớ công thức. Cách 2 giải thích vì sao có công thức, và dùng được cả khi em quên công thức.
Tính \(\dfrac{1}{1 \cdot 2} + \dfrac{1}{2 \cdot 3} + \ldots + \dfrac{1}{9 \cdot 10}\)
Tính tổng \(T = \dfrac{1}{1 \cdot 2} + \dfrac{1}{2 \cdot 3} + \dfrac{1}{3 \cdot 4} + \ldots + \dfrac{1}{9 \cdot 10}\).
Cách 1: Khử liên tiếp

\(T = \left(1 - \dfrac12\right) + \left(\dfrac12 - \dfrac13\right) + \ldots + \left(\dfrac19 - \dfrac1{10}\right) = 1 - \dfrac1{10} = \dfrac9{10}\).

Cách 2: Tính vài tổng đầu, tìm quy luật

\(\dfrac12\); \(\dfrac12 + \dfrac16 = \dfrac23\); \(\dfrac23 + \dfrac1{12} = \dfrac34\)… Tổng \(n\) số hạng đầu bằng \(\dfrac{n}{n + 1}\). Có 9 số hạng nên \(T = \dfrac9{10}\).

So sánh: Cách 2 giúp “đoán” đáp số rất nhanh, nhưng muốn trình bày chặt chẽ phải dùng Cách 1.

3Bài tập tự luận — gợi ý nhiều tầng

Làm ra giấy trước, rồi điền kết quả vào các mốc chấm bên dưới để máy chấm điểm (giống biểu điểm của giám khảo). Bí thì mở từng gợi ý một. Nếu xem lời giải trước khi nộp, bài vẫn được chấm thử nhưng không lưu điểm.

Bài 1 Cơ bản Máy chấm · 10 điểm
Tính tổng \(A = 1 + 3 + 5 + \ldots + 99\).
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
4đTổng A có bao nhiêu số hạng?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
6đ\(A = \) ?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
Bài 2 Cơ bản Máy chấm · 10 điểm
Cho dãy số \(10, 15, 20, \ldots, 205\). Tìm khoảng cách giữa hai số liền nhau, số số hạng của dãy và tổng của tất cả các số hạng.
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
2đKhoảng cách giữa hai số liền nhau:
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
3đSố số hạng của dãy:
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
5đTổng các số hạng:
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
Bài 3 Nâng cao Máy chấm · 10 điểm
Tính \(C = \dfrac{1}{2 \cdot 3} + \dfrac{1}{3 \cdot 4} + \dfrac{1}{4 \cdot 5} + \ldots + \dfrac{1}{19 \cdot 20}\).
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
3đ\(\dfrac{1}{n(n + 1)}\) bằng:
7đ\(C = \) ? (phân số tối giản a/b hoặc số thập phân)
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
Bài 4 Nâng cao Máy chấm · 10 điểm
Tính \(D = \dfrac{2}{1 \cdot 3} + \dfrac{2}{3 \cdot 5} + \dfrac{2}{5 \cdot 7} + \ldots + \dfrac{2}{97 \cdot 99}\).
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
3đ\(\dfrac{2}{n(n + 2)}\) bằng:
7đ\(D = \) ? (phân số tối giản a/b)
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
Bài 5 HSG Máy chấm · 10 điểm
Tính \(E = 1 + 3 + 3^2 + 3^3 + \ldots + 3^{10}\).
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
4đ\(3E - E\) bằng:
6đ\(E = \) ?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).

4Trắc nghiệm 15 câu — 3 tầng

Nhận diện Vận dụng Bẫy & biện luận · Câu Hai tầng chỉ được điểm khi đúng cả đáp án và lý do. Đáp án và lời giải chỉ hiện sau khi nộp bài.
Nhận diện
Nhận diện Điền số
Câu 1. Dãy số \(3, 7, 11, 15, \ldots, 99\) có bao nhiêu số hạng?
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Nhận diện
Câu 2. Tổng của một dãy số cách đều được tính bằng:
Nhận diện
Câu 3. \(\dfrac{1}{4 \cdot 5}\) bằng:
Nhận diện
Câu 4. Số hạng thứ 25 của dãy \(2, 5, 8, 11, \ldots\) là:
Nhận diện Hai tầng
Câu 5. Biết \(1 + 2 + 3 + \ldots + 100 = 5050\). Bạn Tâm nói: “\(2 + 4 + 6 + \ldots + 200 = 10100\).” Bạn Tâm nói:
Tầng 1 — Chọn đáp án
Tầng 2 — Chọn lý do đúng
Vận dụng
Vận dụng Điền số
Câu 6. Tính \(1 + 2 + 3 + \ldots + 50\).
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Vận dụng Điền số
Câu 7. Tính \(\dfrac{1}{1 \cdot 2} + \dfrac{1}{2 \cdot 3} + \ldots + \dfrac{1}{49 \cdot 50}\). (Nhập phân số a/b hoặc số thập phân)
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Vận dụng Sắp xếp lập luận
Câu 8. Sắp xếp các bước tính \(S = 1 + 2 + 2^2 + \ldots + 2^8\):
  • (1) Trừ vế theo vế: \(2S - S = 2^9 - 1\).
  • (2) Nhân hai vế với 2: \(2S = 2 + 2^2 + \ldots + 2^9\).
  • (3) Vậy \(S = 2^9 - 1 = 511\).
  • (4) Viết \(S = 1 + 2 + 2^2 + \ldots + 2^8\).
Thứ tự hợp lý là:
Vận dụng
Câu 9. Tổng của tất cả các số tự nhiên có hai chữ số bằng:
Vận dụng Điền số
Câu 10. Tính \(\dfrac{3}{2 \cdot 5} + \dfrac{3}{5 \cdot 8} + \ldots + \dfrac{3}{29 \cdot 32}\). (Nhập phân số a/b hoặc số thập phân)
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Bẫy & biện luận
Bẫy & biện luận Tìm bước sai
Câu 11. Bạn An tính tổng \(5 + 10 + 15 + \ldots + 100\):
  1. Bước 1. Khoảng cách giữa hai số liền nhau là 5.
  2. Bước 2. Số số hạng: \((100 - 5) : 5 = 19\).
  3. Bước 3. Tổng: \((5 + 100) \cdot 19 : 2\).
  4. Bước 4. Vậy tổng bằng 997,5.
Lời giải sai từ bước nào (bước sai đầu tiên)?
Bẫy & biện luận Hai tầng
Câu 12. Bạn Hùng viết: \(\dfrac{1}{2 \cdot 4} = \dfrac12 - \dfrac14\). Bạn Hùng viết:
Tầng 1 — Chọn đáp án
Tầng 2 — Chọn lý do đúng
Bẫy & biện luận
Câu 13. Tính \(1 - 2 + 3 - 4 + \ldots + 99 - 100\).
Bẫy & biện luận Điền số
Câu 14. Viết liên tiếp các số tự nhiên từ 1 đến 100 thành một dãy chữ số: 123456789101112…100. Dãy có bao nhiêu chữ số?
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Bẫy & biện luận
Câu 15. Cho \(S = 1 + 2 + 2^2 + \ldots + 2^9\). Khẳng định nào đúng?