Đếm & tổ hợp nhập môn
Quy tắc cộng, quy tắc nhân, sơ đồ cây; đếm số có điều kiện (chữ số 0, số chẵn); đếm đoạn thẳng, bắt tay, trận đấu; đếm hình; đếm phần bù và phần trùng.
1Bài giảng tư duy
Đếm cũng cần phương pháp. Liệt kê từng trường hợp rất dễ sót hoặc đếm trùng. Hai quy tắc dưới đây giúp đếm nhanh và chắc:
- Quy tắc cộng (“hoặc”): công việc làm theo một trong các phương án riêng biệt, phương án 1 có \(m\) cách, phương án 2 có \(n\) cách → có \(m + n\) cách.
- Quy tắc nhân (“và”, từng bước): công việc làm qua nhiều bước liên tiếp, bước 1 có \(m\) cách, bước 2 có \(n\) cách → có \(m \cdot n\) cách.
Đếm số có điều kiện: chọn trước các vị trí “khó” (hàng đầu khác 0, hàng đơn vị chẵn…), sau đó mới chọn các vị trí còn lại. Nếu điều kiện chồng chéo, hãy chia trường hợp (ví dụ: tận cùng là 0 hay không).
Đếm cặp: mỗi đối tượng ghép với \(n - 1\) đối tượng còn lại được \(n(n - 1)\), nhưng mỗi cặp bị đếm hai lần, nên số cặp là \(n(n - 1) : 2\) — áp dụng cho đoạn thẳng, bắt tay, trận đấu vòng tròn một lượt.
Đếm gián tiếp: “có ít nhất một…” → lấy tất cả trừ đi số trường hợp không có. “Chia hết cho 2 hoặc 5” → cộng hai nhóm rồi trừ phần đếm trùng.
- Đề có chữ “hoặc”, chia thành các nhóm riêng → quy tắc cộng.
- Đề phải chọn lần lượt nhiều thứ (hàng trăm, hàng chục, hàng đơn vị; áo rồi quần) → quy tắc nhân.
- Đề hỏi số đoạn thẳng, số cái bắt tay, số trận đấu vòng tròn → đếm cặp \(n(n - 1) : 2\).
- Đề hỏi “có ít nhất một” → đếm phần bù: tất cả trừ đi phần không có.
- Cho chữ số 0 đứng ở hàng đầu khi đếm số có nhiều chữ số.
- Đếm cặp mà quên chia 2 (mỗi cái bắt tay bị đếm hai lần).
- Dùng quy tắc nhân cho các phương án “hoặc” (cần cộng) và ngược lại.
- Đếm “chia hết cho 2 hoặc 5” bằng cách cộng hai nhóm mà quên trừ các số đếm trùng.
2Ví dụ nhiều cách giải
Hàng trăm có 4 cách chọn; hàng chục khác hàng trăm: 3 cách; hàng đơn vị khác hai chữ số kia: 2 cách. Có \(4 \cdot 3 \cdot 2 = 24\) số.
Vẽ cây với hàng trăm là 1: nhánh hàng chục là 2, 3, 4; mỗi nhánh có 2 nhánh hàng đơn vị → 6 số (123, 124, 132, 134, 142, 143). Hàng trăm là 2, 3, 4 cũng mỗi trường hợp 6 số. Tổng \(4 \cdot 6 = 24\) số.
Mỗi điểm nối với 9 điểm còn lại: \(10 \cdot 9 = 90\) lần nối. Mỗi đoạn thẳng được đếm hai lần (ở hai đầu mút), nên có \(90 : 2 = 45\) đoạn thẳng.
Điểm thứ nhất nối với 9 điểm sau nó; điểm thứ hai nối thêm 8 điểm sau nó; … điểm thứ chín nối thêm 1. Tổng \(9 + 8 + \ldots + 1 = 45\) đoạn thẳng.
3Bài tập tự luận — gợi ý nhiều tầng
Làm ra giấy trước, rồi điền kết quả vào các mốc chấm bên dưới để máy chấm điểm (giống biểu điểm của giám khảo). Bí thì mở từng gợi ý một. Nếu xem lời giải trước khi nộp, bài vẫn được chấm thử nhưng không lưu điểm.
4Trắc nghiệm 15 câu — 3 tầng
- (1) Chọn chữ số hàng trăm từ 4 chữ số còn lại: 4 cách.
- (2) Theo quy tắc nhân: \(2 \cdot 4 \cdot 3 = 24\) số.
- (3) Chọn chữ số hàng đơn vị là 2 hoặc 4: 2 cách.
- (4) Chọn chữ số hàng chục từ 3 chữ số còn lại: 3 cách.
- Bước 1. Hàng trăm khác 0: có 3 cách.
- Bước 2. Hàng chục khác hàng trăm và khác 0: có 2 cách.
- Bước 3. Hàng đơn vị khác hai chữ số đã chọn: có 2 cách.
- Bước 4. Vậy có \(3 \cdot 2 \cdot 2 = 12\) số.