Toán chuyên 6 · Nền tư duy

Đếm & tổ hợp nhập môn

Quy tắc cộng, quy tắc nhân, sơ đồ cây; đếm số có điều kiện (chữ số 0, số chẵn); đếm đoạn thẳng, bắt tay, trận đấu; đếm hình; đếm phần bù và phần trùng.

15 câu trắc nghiệm 5 bài tự luận

1Bài giảng tư duy

Đếm cũng cần phương pháp. Liệt kê từng trường hợp rất dễ sót hoặc đếm trùng. Hai quy tắc dưới đây giúp đếm nhanh và chắc:

  • Quy tắc cộng (“hoặc”): công việc làm theo một trong các phương án riêng biệt, phương án 1 có \(m\) cách, phương án 2 có \(n\) cách → có \(m + n\) cách.
  • Quy tắc nhân (“và”, từng bước): công việc làm qua nhiều bước liên tiếp, bước 1 có \(m\) cách, bước 2 có \(n\) cách → có \(m \cdot n\) cách.

Đếm số có điều kiện: chọn trước các vị trí “khó” (hàng đầu khác 0, hàng đơn vị chẵn…), sau đó mới chọn các vị trí còn lại. Nếu điều kiện chồng chéo, hãy chia trường hợp (ví dụ: tận cùng là 0 hay không).

Đếm cặp: mỗi đối tượng ghép với \(n - 1\) đối tượng còn lại được \(n(n - 1)\), nhưng mỗi cặp bị đếm hai lần, nên số cặp là \(n(n - 1) : 2\) — áp dụng cho đoạn thẳng, bắt tay, trận đấu vòng tròn một lượt.

Đếm gián tiếp: “có ít nhất một…” → lấy tất cả trừ đi số trường hợp không có. “Chia hết cho 2 hoặc 5” → cộng hai nhóm rồi trừ phần đếm trùng.

Dấu hiệu nhận dạng
  • Đề có chữ “hoặc”, chia thành các nhóm riêng → quy tắc cộng.
  • Đề phải chọn lần lượt nhiều thứ (hàng trăm, hàng chục, hàng đơn vị; áo rồi quần) → quy tắc nhân.
  • Đề hỏi số đoạn thẳng, số cái bắt tay, số trận đấu vòng tròn → đếm cặp \(n(n - 1) : 2\).
  • Đề hỏi “có ít nhất một” → đếm phần bù: tất cả trừ đi phần không có.
Bẫy thường gặp
  • Cho chữ số 0 đứng ở hàng đầu khi đếm số có nhiều chữ số.
  • Đếm cặp mà quên chia 2 (mỗi cái bắt tay bị đếm hai lần).
  • Dùng quy tắc nhân cho các phương án “hoặc” (cần cộng) và ngược lại.
  • Đếm “chia hết cho 2 hoặc 5” bằng cách cộng hai nhóm mà quên trừ các số đếm trùng.

2Ví dụ nhiều cách giải

Lập số có ba chữ số khác nhau từ 1, 2, 3, 4
Từ các chữ số 1, 2, 3, 4 lập được bao nhiêu số có ba chữ số khác nhau?
Cách 1: Quy tắc nhân

Hàng trăm có 4 cách chọn; hàng chục khác hàng trăm: 3 cách; hàng đơn vị khác hai chữ số kia: 2 cách. Có \(4 \cdot 3 \cdot 2 = 24\) số.

Cách 2: Sơ đồ cây

Vẽ cây với hàng trăm là 1: nhánh hàng chục là 2, 3, 4; mỗi nhánh có 2 nhánh hàng đơn vị → 6 số (123, 124, 132, 134, 142, 143). Hàng trăm là 2, 3, 4 cũng mỗi trường hợp 6 số. Tổng \(4 \cdot 6 = 24\) số.

So sánh: Sơ đồ cây giúp em hiểu vì sao lại nhân và tự kiểm tra trên trường hợp nhỏ. Quy tắc nhân dùng được cả khi số trường hợp rất lớn, không vẽ hết được.
Có bao nhiêu đoạn thẳng?
Cho 10 điểm, trong đó không có ba điểm nào thẳng hàng. Vẽ các đoạn thẳng nối hai điểm bất kì. Có bao nhiêu đoạn thẳng?
Cách 1: Đếm rồi chia 2

Mỗi điểm nối với 9 điểm còn lại: \(10 \cdot 9 = 90\) lần nối. Mỗi đoạn thẳng được đếm hai lần (ở hai đầu mút), nên có \(90 : 2 = 45\) đoạn thẳng.

Cách 2: Đếm lần lượt, không lặp lại

Điểm thứ nhất nối với 9 điểm sau nó; điểm thứ hai nối thêm 8 điểm sau nó; … điểm thứ chín nối thêm 1. Tổng \(9 + 8 + \ldots + 1 = 45\) đoạn thẳng.

So sánh: Cách 1 cho ngay công thức \(n(n - 1) : 2\). Cách 2 tránh đếm trùng ngay từ đầu và nối với kỹ năng tính tổng dãy số.

3Bài tập tự luận — gợi ý nhiều tầng

Làm ra giấy trước, rồi điền kết quả vào các mốc chấm bên dưới để máy chấm điểm (giống biểu điểm của giám khảo). Bí thì mở từng gợi ý một. Nếu xem lời giải trước khi nộp, bài vẫn được chấm thử nhưng không lưu điểm.

Bài 1 Cơ bản Máy chấm · 10 điểm
Một cửa hàng có 3 kiểu áo và 4 kiểu quần. a) Bạn Minh muốn mua một bộ gồm 1 áo và 1 quần: có bao nhiêu cách chọn? b) Bạn Minh chỉ mua một món (1 áo hoặc 1 quần): có bao nhiêu cách chọn?
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
5đa) Số cách chọn một bộ quần áo:
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
5đb) Số cách chọn một món:
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
Bài 2 Cơ bản Máy chấm · 10 điểm
Có bao nhiêu số tự nhiên có hai chữ số mà cả hai chữ số đều là số lẻ?
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
3đHàng chục có bao nhiêu cách chọn?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
2đHàng đơn vị có bao nhiêu cách chọn?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
5đCó tất cả bao nhiêu số?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
Bài 3 Nâng cao Máy chấm · 10 điểm
Từ các chữ số 0, 1, 2, 3, 4 lập được bao nhiêu số có ba chữ số khác nhau? Trong các số đó có bao nhiêu số chẵn?
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
2đKhi đếm tất cả các số, hàng trăm có bao nhiêu cách chọn?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
4đLập được tất cả bao nhiêu số?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
4đTrong đó có bao nhiêu số chẵn?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
Bài 4 Nâng cao Máy chấm · 10 điểm
Một giải bóng đá có 8 đội, thi đấu vòng tròn một lượt (hai đội bất kì gặp nhau đúng một trận). Mỗi đội đá bao nhiêu trận? Cả giải có bao nhiêu trận? Nếu đá vòng tròn hai lượt (lượt đi và lượt về) thì có bao nhiêu trận?
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
3đMỗi đội đá bao nhiêu trận (một lượt)?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
4đCả giải (một lượt) có bao nhiêu trận?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
3đNếu đá hai lượt thì có bao nhiêu trận?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
Bài 5 HSG Máy chấm · 10 điểm
Một tấm bìa hình chữ nhật được kẻ thành lưới gồm 2 hàng và 3 cột ô vuông bằng nhau (6 ô). Trên hình có tất cả bao nhiêu hình chữ nhật (kể cả hình vuông)?
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
3đSố cách chọn 2 trong 3 đường kẻ ngang:
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
3đSố cách chọn 2 trong 4 đường kẻ dọc:
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
4đSố hình chữ nhật (kể cả hình vuông):
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).

4Trắc nghiệm 15 câu — 3 tầng

Nhận diện Vận dụng Bẫy & biện luận · Câu Hai tầng chỉ được điểm khi đúng cả đáp án và lý do. Đáp án và lời giải chỉ hiện sau khi nộp bài.
Nhận diện
Nhận diện
Câu 1. Có 3 con đường đi từ nhà An đến trường và 2 con đường từ trường đến nhà văn hóa. Có bao nhiêu cách đi từ nhà An đến nhà văn hóa, qua trường?
Nhận diện
Câu 2. Quy tắc cộng được dùng khi:
Nhận diện Điền số
Câu 3. Có 5 bạn ứng cử. Chọn ra 1 lớp trưởng và 1 lớp phó (là hai bạn khác nhau). Có bao nhiêu cách chọn?
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Nhận diện
Câu 4. Trên một đường thẳng có 6 điểm phân biệt. Có bao nhiêu đoạn thẳng có hai đầu mút là hai trong 6 điểm đó?
Nhận diện Hai tầng
Câu 5. Có 4 bạn, hai bạn bất kì bắt tay nhau đúng một lần. Bạn Nga tính: “Có \(4 \cdot 3 = 12\) cái bắt tay.” Bạn Nga tính:
Tầng 1 — Chọn đáp án
Tầng 2 — Chọn lý do đúng
Vận dụng
Vận dụng Điền số
Câu 6. Từ các chữ số 1, 2, 3, 4, 5, 6 lập được bao nhiêu số có ba chữ số khác nhau?
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Vận dụng
Câu 7. Mỗi mã thẻ gồm 1 chữ cái (X, Y hoặc Z) và tiếp theo là 2 chữ số (từ 0 đến 9, có thể trùng nhau), ví dụ Y07. Có bao nhiêu mã thẻ?
Vận dụng Sắp xếp lập luận
Câu 8. Đếm số chẵn có ba chữ số khác nhau lập từ 1, 2, 3, 4, 5. Sắp xếp các bước:
  • (1) Chọn chữ số hàng trăm từ 4 chữ số còn lại: 4 cách.
  • (2) Theo quy tắc nhân: \(2 \cdot 4 \cdot 3 = 24\) số.
  • (3) Chọn chữ số hàng đơn vị là 2 hoặc 4: 2 cách.
  • (4) Chọn chữ số hàng chục từ 3 chữ số còn lại: 3 cách.
Thứ tự hợp lý là:
Vận dụng Điền số
Câu 9. Cho tam giác ABC. Trên cạnh BC lấy thêm 3 điểm D, E, F (khác B và C), rồi nối A với D, E, F. Trên hình có bao nhiêu tam giác?
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Vận dụng
Câu 10. Lan có 3 chiếc áo, 2 chiếc váy và 4 chiếc quần. Mỗi ngày Lan mặc 1 áo cùng với 1 váy hoặc 1 quần. Lan có bao nhiêu cách chọn trang phục?
Bẫy & biện luận
Bẫy & biện luận Tìm bước sai
Câu 11. Bạn An đếm số có ba chữ số khác nhau lập từ 0, 1, 2, 3:
  1. Bước 1. Hàng trăm khác 0: có 3 cách.
  2. Bước 2. Hàng chục khác hàng trăm và khác 0: có 2 cách.
  3. Bước 3. Hàng đơn vị khác hai chữ số đã chọn: có 2 cách.
  4. Bước 4. Vậy có \(3 \cdot 2 \cdot 2 = 12\) số.
Lời giải sai từ bước nào (bước sai đầu tiên)?
Bẫy & biện luận Hai tầng
Câu 12. Khẳng định: “Số đoạn thẳng tạo bởi 6 điểm (không có ba điểm nào thẳng hàng) gấp đôi số đoạn thẳng tạo bởi 3 điểm.”
Tầng 1 — Chọn đáp án
Tầng 2 — Chọn lý do đúng
Bẫy & biện luận Điền số
Câu 13. Có bao nhiêu số tự nhiên từ 1 đến 100 chia hết cho 2 hoặc chia hết cho 5?
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Bẫy & biện luận
Câu 14. Có bao nhiêu số tự nhiên có ba chữ số mà trong đó có ít nhất một chữ số 5?
Bẫy & biện luận
Câu 15. Một bảng gồm 3 hàng, 3 cột ô vuông (9 ô vuông nhỏ). Trên bảng có tất cả bao nhiêu hình vuông?