Toán chuyên 6 · Nền tư duy

Logic & suy luận

Mệnh đề đúng – sai và phủ định; suy luận “nếu… thì…”; lập bảng loại trừ; bài toán người nói thật – kẻ nói dối, bài toán “chỉ có một câu đúng”.

15 câu trắc nghiệm 5 bài tự luận

1Bài giảng tư duy

Tại sao phải học suy luận? Rất nhiều bài toán không cần tính toán nhiều mà cần suy nghĩ có trật tự: từ những điều đã biết, rút ra điều chắc chắn đúng. Đây là nền móng của mọi chứng minh ở các lớp trên.

  • Mệnh đề là một câu khẳng định hoặc đúng, hoặc sai (ví dụ: “7 là số lẻ”). Câu hỏi, câu cảm thán, câu mệnh lệnh không phải mệnh đề.
  • Phủ định của “Tất cả … đều …” là “Có ít nhất một … không …”. Muốn chứng tỏ câu “tất cả” sai, chỉ cần một phản ví dụ.
  • Câu “nếu A thì B”: biết A xảy ra thì B xảy ra; biết B không xảy ra thì A cũng không xảy ra. Nhưng biết B xảy ra thì chưa chắc có A.

Ba công cụ làm bài: (1) Lập bảng: hàng là người, cột là món đồ, đánh dấu ✗ những ô bị loại, ô duy nhất còn lại là đáp án. (2) Giả sử rồi kiểm tra: thử từng khả năng, khả năng nào dẫn tới mâu thuẫn thì loại. (3) Tìm hai câu trái ngược: hai câu nói ngược hẳn nhau thì luôn có đúng một câu đúng — rất hữu ích trong bài “chỉ có một câu đúng”.

Bài toán đảo người trung thực – kẻ lừa đảo: người trung thực luôn nói thật, kẻ lừa đảo luôn nói dối. Hãy xét từng trường hợp “nếu người này trung thực thì…”, “nếu người này lừa đảo thì…” và xem trường hợp nào không mâu thuẫn.

Dấu hiệu nhận dạng
  • Đề có nhiều người, mỗi người ứng với đúng một món (màu áo, môn học, con vật) → lập bảng loại trừ.
  • Đề cho “chỉ một người nói thật” hoặc “chỉ một câu đúng” → thử từng trường hợp hoặc tìm hai câu trái ngược.
  • Đề có người trung thực và kẻ lừa đảo → xét hai trường hợp cho một người rồi suy ra những người khác.
  • Đề có câu “tất cả”, “mọi”, “không có ai” → nghĩ đến phản ví dụ và câu phủ định.
Bẫy thường gặp
  • Phủ định “tất cả đều làm bài tập” thành “tất cả đều không làm bài tập” — đúng phải là “có ít nhất một bạn không làm bài tập”.
  • Từ “nếu A thì B” và “B xảy ra” lại kết luận “A xảy ra”.
  • Thử một trường hợp thấy hợp lý rồi dừng, quên kiểm tra các trường hợp còn lại (bài có thể có nhiều đáp án hoặc chưa xác định được).
  • Quên điều kiện “mỗi người một món khác nhau” nên không loại được ô trong bảng.

2Ví dụ nhiều cách giải

Ai học giỏi môn nào? Hai cách lập luận
Ba bạn An, Bình, Chi, mỗi bạn học giỏi nhất đúng một môn trong ba môn Toán, Văn, Anh (không trùng nhau). Biết An không giỏi nhất môn Toán; Bình không giỏi nhất môn Toán, cũng không giỏi nhất môn Văn. Hỏi mỗi bạn giỏi nhất môn nào?
Cách 1: Lập bảng loại trừ

Kẻ bảng 3 hàng (An, Bình, Chi), 3 cột (Toán, Văn, Anh). Gạch ô An – Toán, Bình – Toán, Bình – Văn. Hàng Bình chỉ còn ô Anh → Bình: Anh. Cột Anh đã có Bình nên gạch ô An – Anh; hàng An chỉ còn Văn → An: Văn. Còn lại Chi: Toán.

Cách 2: Suy luận bằng lời

Bình không giỏi Toán, không giỏi Văn nên Bình giỏi Anh. Môn Toán không phải của An, cũng không phải của Bình, nên Toán là của Chi. Môn còn lại là Văn, của An.

So sánh: Cách 2 nhanh khi đề ngắn. Khi có 4 – 5 người và nhiều điều kiện, bảng giúp em không bỏ sót và dễ kiểm tra lại.
Ai làm vỡ bình hoa? Thử từng trường hợp hay tìm hai câu trái ngược
Một trong ba bạn An, Bình, Chi làm vỡ bình hoa. An nói: “Bình làm vỡ.” Bình nói: “Tớ không làm vỡ.” Chi nói: “Tớ không làm vỡ.” Biết chỉ có một bạn nói thật. Ai làm vỡ bình hoa?
Cách 1: Thử từng người

Nếu An làm vỡ: câu của Bình và Chi đều đúng (2 câu đúng) — loại. Nếu Bình làm vỡ: câu của An và Chi đều đúng — loại. Nếu Chi làm vỡ: chỉ câu của Bình đúng — thỏa mãn. Vậy Chi làm vỡ bình hoa.

Cách 2: Tìm hai câu trái ngược

Câu của An (“Bình làm vỡ”) và câu của Bình (“Tớ không làm vỡ”) nói ngược hẳn nhau nên có đúng một câu đúng. Đề chỉ cho một câu đúng, nên câu của Chi sai: Chi đã làm vỡ bình hoa.

So sánh: Cách 1 chắc chắn, dùng được cho mọi bài. Cách 2 rất nhanh nhưng phải nhìn ra hai câu trái ngược — đó là “mẹo” của học sinh giỏi.

3Bài tập tự luận — gợi ý nhiều tầng

Làm ra giấy trước, rồi điền kết quả vào các mốc chấm bên dưới để máy chấm điểm (giống biểu điểm của giám khảo). Bí thì mở từng gợi ý một. Nếu xem lời giải trước khi nộp, bài vẫn được chấm thử nhưng không lưu điểm.

Bài 1 Cơ bản Máy chấm · 10 điểm
Ba bạn Hoa, Lan, Mai mặc ba chiếc áo màu đỏ, xanh, vàng (mỗi bạn một màu khác nhau). Biết Hoa không mặc áo đỏ, cũng không mặc áo xanh; Lan không mặc áo đỏ. Hỏi mỗi bạn mặc áo màu gì?
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
3đHoa mặc áo màu:
3,5đLan mặc áo màu:
3,5đMai mặc áo màu:
Bài 2 Cơ bản Máy chấm · 10 điểm
Cho mệnh đề: “Tất cả học sinh lớp 6A đều biết bơi.” a) Viết mệnh đề phủ định của nó. b) Muốn chứng tỏ mệnh đề đã cho là sai, cần chỉ ra ít nhất bao nhiêu bạn lớp 6A không biết bơi? c) Nếu lớp 6A có đúng một bạn chưa biết bơi thì mệnh đề đã cho đúng hay sai?
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
4đa) Mệnh đề phủ định là:
3đb) Cần chỉ ra ít nhất bao nhiêu bạn không biết bơi?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
3đc) Khi đó mệnh đề “Tất cả học sinh lớp 6A đều biết bơi”:
Bài 3 Nâng cao Máy chấm · 10 điểm
Trên một hòn đảo chỉ có hai loại người: người trung thực luôn nói thật và kẻ lừa đảo luôn nói dối. Em gặp hai người A và B. A nói: “Cả hai chúng tôi đều là kẻ lừa đảo.” Hỏi A và B là người loại nào?
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
3đGiả sử A là người trung thực. Điều gì xảy ra với chính A?
3,5đA là:
3,5đB là:
Bài 4 Nâng cao Máy chấm · 10 điểm
Bốn bạn An, Bình, Cúc, Dung xếp thành một hàng dọc. Biết: Bình đứng ngay sau An; Cúc không đứng đầu hàng và cũng không đứng cuối hàng; Dung đứng trước An (không nhất thiết đứng ngay trước). Hãy tìm thứ tự của bốn bạn từ đầu đến cuối hàng.
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
3đAn đứng ở vị trí thứ mấy (tính từ đầu hàng)?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
3đAi đứng đầu hàng?
4đThứ tự từ đầu đến cuối hàng là:
Bài 5 HSG Máy chấm · 10 điểm
Trên hòn đảo có người trung thực (luôn nói thật) và kẻ lừa đảo (luôn nói dối), em gặp ba người A, B, C. A nói: “B là kẻ lừa đảo.” B nói: “A và C cùng một loại.” Có thể khẳng định chắc chắn điều gì về C? Về A và B?
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
3đNếu A là người trung thực thì C là:
3đNếu A là kẻ lừa đảo thì C là:
4đKết luận chắc chắn:

4Trắc nghiệm 15 câu — 3 tầng

Nhận diện Vận dụng Bẫy & biện luận · Câu Hai tầng chỉ được điểm khi đúng cả đáp án và lý do. Đáp án và lời giải chỉ hiện sau khi nộp bài.
Nhận diện
Nhận diện
Câu 1. Câu nào là một mệnh đề (câu khẳng định hoặc đúng, hoặc sai)?
Nhận diện
Câu 2. Phủ định của mệnh đề “Mọi số chẵn đều chia hết cho 4” là:
Nhận diện Hai tầng
Câu 3. Mệnh đề “Mọi số nguyên tố đều là số lẻ” đúng hay sai?
Tầng 1 — Chọn đáp án
Tầng 2 — Chọn lý do đúng
Nhận diện
Câu 4. Biết: “Nếu trời mưa thì sân trường ướt.” Sáng nay sân trường không ướt. Ta suy ra:
Nhận diện
Câu 5. Bình nói: “Tất cả các bạn trong tổ em đều đội mũ bảo hiểm.” Thầy giáo thấy bạn Hùng trong tổ không đội mũ. Kết luận nào đúng?
Vận dụng
Vận dụng Điền số
Câu 6. Nam nghĩ một số tự nhiên từ 1 đến 15 và nói ba câu: (1) Số đó chia hết cho 3. (2) Số đó lớn hơn 10. (3) Số đó chia hết cho 5. Biết có đúng hai câu đúng. Nam đã nghĩ số nào?
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Vận dụng
Câu 7. Ba bạn Tú, Hải, Long nuôi ba con vật khác nhau: chó, mèo, thỏ. Tú không nuôi chó. Hải không nuôi chó, cũng không nuôi mèo. Tú nuôi con gì?
Vận dụng Sắp xếp lập luận
Câu 8. Có ba dự đoán về bạn đạt giải Nhất (một trong ba bạn Nam, Hùng, Tâm). Mai: “Nam đạt giải Nhất.” Lan: “Hùng không đạt giải Nhất.” Hồng: “Nam không đạt giải Nhất.” Biết chỉ một dự đoán đúng. Sắp xếp lời giải:
  • (1) Vậy dự đoán của Lan sai, tức là Hùng đạt giải Nhất.
  • (2) Dự đoán của Mai và của Hồng trái ngược nhau.
  • (3) Thử lại: khi Hùng đạt giải Nhất, chỉ có dự đoán của Hồng đúng.
  • (4) Do đó trong hai dự đoán ấy có đúng một dự đoán đúng.
Thứ tự hợp lý là:
Vận dụng
Câu 9. Có ba hộp, chỉ một hộp có quà. Hộp 1 ghi: “Quà ở hộp này.” Hộp 2 ghi: “Quà không ở hộp này.” Hộp 3 ghi: “Quà không ở hộp 1.” Biết chỉ một dòng chữ đúng. Quà ở hộp nào?
Vận dụng
Câu 10. Biết: Nếu An đi cắm trại thì Bình đi. Nếu Bình đi thì Chi đi. Chi không đi. Kết luận nào đúng?
Bẫy & biện luận
Bẫy & biện luận Tìm bước sai
Câu 11. Một trong ba bạn Tý, Tèo, Tũn ăn vụng bánh. Tý nói: “Tèo ăn.” Tèo nói: “Tớ không ăn.” Tũn nói: “Tý không ăn.” Biết chỉ một bạn nói thật. Bạn An giải:
  1. Bước 1. Câu của Tý và câu của Tèo trái ngược nhau, nên có đúng một câu đúng.
  2. Bước 2. Chỉ một bạn nói thật nên Tũn nói dối.
  3. Bước 3. Tũn nói dối nghĩa là Tý không ăn bánh.
  4. Bước 4. Vậy Tèo đã ăn bánh.
Lời giải sai từ bước nào (bước sai đầu tiên)?
Bẫy & biện luận Hai tầng
Câu 12. Hà biết: “Nếu một số chia hết cho 6 thì nó chia hết cho 3.” Hà suy ra: “Số 15 chia hết cho 3, vậy 15 chia hết cho 6.” Suy luận của Hà:
Tầng 1 — Chọn đáp án
Tầng 2 — Chọn lý do đúng
Bẫy & biện luận
Câu 13. Trên đảo người trung thực – kẻ lừa đảo, một người tự nói: “Tôi là kẻ lừa đảo.” Nhận xét nào đúng?
Bẫy & biện luận Điền số
Câu 14. Mười người trên đảo (người trung thực luôn nói thật, kẻ lừa đảo luôn nói dối) đứng thành một vòng tròn. Ai cũng nói: “Người đứng bên phải tôi là kẻ lừa đảo.” Có bao nhiêu người trung thực?
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Bẫy & biện luận
Câu 15. Ba hộp dán nhãn “Kẹo”, “Bánh”, “Kẹo và bánh”, nhưng cả ba nhãn đều dán sai. Chỉ được lấy ra một món từ một hộp để biết đúng cả ba hộp. Nên lấy từ hộp nào?