Logic & suy luận
Mệnh đề đúng – sai và phủ định; suy luận “nếu… thì…”; lập bảng loại trừ; bài toán người nói thật – kẻ nói dối, bài toán “chỉ có một câu đúng”.
1Bài giảng tư duy
Tại sao phải học suy luận? Rất nhiều bài toán không cần tính toán nhiều mà cần suy nghĩ có trật tự: từ những điều đã biết, rút ra điều chắc chắn đúng. Đây là nền móng của mọi chứng minh ở các lớp trên.
- Mệnh đề là một câu khẳng định hoặc đúng, hoặc sai (ví dụ: “7 là số lẻ”). Câu hỏi, câu cảm thán, câu mệnh lệnh không phải mệnh đề.
- Phủ định của “Tất cả … đều …” là “Có ít nhất một … không …”. Muốn chứng tỏ câu “tất cả” sai, chỉ cần một phản ví dụ.
- Câu “nếu A thì B”: biết A xảy ra thì B xảy ra; biết B không xảy ra thì A cũng không xảy ra. Nhưng biết B xảy ra thì chưa chắc có A.
Ba công cụ làm bài: (1) Lập bảng: hàng là người, cột là món đồ, đánh dấu ✗ những ô bị loại, ô duy nhất còn lại là đáp án. (2) Giả sử rồi kiểm tra: thử từng khả năng, khả năng nào dẫn tới mâu thuẫn thì loại. (3) Tìm hai câu trái ngược: hai câu nói ngược hẳn nhau thì luôn có đúng một câu đúng — rất hữu ích trong bài “chỉ có một câu đúng”.
Bài toán đảo người trung thực – kẻ lừa đảo: người trung thực luôn nói thật, kẻ lừa đảo luôn nói dối. Hãy xét từng trường hợp “nếu người này trung thực thì…”, “nếu người này lừa đảo thì…” và xem trường hợp nào không mâu thuẫn.
- Đề có nhiều người, mỗi người ứng với đúng một món (màu áo, môn học, con vật) → lập bảng loại trừ.
- Đề cho “chỉ một người nói thật” hoặc “chỉ một câu đúng” → thử từng trường hợp hoặc tìm hai câu trái ngược.
- Đề có người trung thực và kẻ lừa đảo → xét hai trường hợp cho một người rồi suy ra những người khác.
- Đề có câu “tất cả”, “mọi”, “không có ai” → nghĩ đến phản ví dụ và câu phủ định.
- Phủ định “tất cả đều làm bài tập” thành “tất cả đều không làm bài tập” — đúng phải là “có ít nhất một bạn không làm bài tập”.
- Từ “nếu A thì B” và “B xảy ra” lại kết luận “A xảy ra”.
- Thử một trường hợp thấy hợp lý rồi dừng, quên kiểm tra các trường hợp còn lại (bài có thể có nhiều đáp án hoặc chưa xác định được).
- Quên điều kiện “mỗi người một món khác nhau” nên không loại được ô trong bảng.
2Ví dụ nhiều cách giải
Kẻ bảng 3 hàng (An, Bình, Chi), 3 cột (Toán, Văn, Anh). Gạch ô An – Toán, Bình – Toán, Bình – Văn. Hàng Bình chỉ còn ô Anh → Bình: Anh. Cột Anh đã có Bình nên gạch ô An – Anh; hàng An chỉ còn Văn → An: Văn. Còn lại Chi: Toán.
Bình không giỏi Toán, không giỏi Văn nên Bình giỏi Anh. Môn Toán không phải của An, cũng không phải của Bình, nên Toán là của Chi. Môn còn lại là Văn, của An.
Nếu An làm vỡ: câu của Bình và Chi đều đúng (2 câu đúng) — loại. Nếu Bình làm vỡ: câu của An và Chi đều đúng — loại. Nếu Chi làm vỡ: chỉ câu của Bình đúng — thỏa mãn. Vậy Chi làm vỡ bình hoa.
Câu của An (“Bình làm vỡ”) và câu của Bình (“Tớ không làm vỡ”) nói ngược hẳn nhau nên có đúng một câu đúng. Đề chỉ cho một câu đúng, nên câu của Chi sai: Chi đã làm vỡ bình hoa.
3Bài tập tự luận — gợi ý nhiều tầng
Làm ra giấy trước, rồi điền kết quả vào các mốc chấm bên dưới để máy chấm điểm (giống biểu điểm của giám khảo). Bí thì mở từng gợi ý một. Nếu xem lời giải trước khi nộp, bài vẫn được chấm thử nhưng không lưu điểm.
4Trắc nghiệm 15 câu — 3 tầng
- (1) Vậy dự đoán của Lan sai, tức là Hùng đạt giải Nhất.
- (2) Dự đoán của Mai và của Hồng trái ngược nhau.
- (3) Thử lại: khi Hùng đạt giải Nhất, chỉ có dự đoán của Hồng đúng.
- (4) Do đó trong hai dự đoán ấy có đúng một dự đoán đúng.
- Bước 1. Câu của Tý và câu của Tèo trái ngược nhau, nên có đúng một câu đúng.
- Bước 2. Chỉ một bạn nói thật nên Tũn nói dối.
- Bước 3. Tũn nói dối nghĩa là Tý không ăn bánh.
- Bước 4. Vậy Tèo đã ăn bánh.