Chia hết & số nguyên tố
Dấu hiệu chia hết cho 2, 3, 4, 5, 8, 9, 25; chia hết cho số ghép (6, 15, 18, 45…); số nguyên tố, phân tích ra thừa số nguyên tố, đếm số ước; ƯCLN – BCNN và bài toán thực tế.
1Bài giảng tư duy
Tại sao phải nắm chắc chia hết? Hầu như mọi bài số học ở lớp trên (tìm chữ số, số nguyên tố, phân số tối giản…) đều dựa vào chia hết. Ở lớp 6, em cần ba “bộ công cụ”:
- Dấu hiệu chia hết: cho 2, 5 xét chữ số tận cùng; cho 3, 9 xét tổng các chữ số. Mở rộng: một số chia hết cho 4 (hoặc 25) khi số tạo bởi hai chữ số tận cùng chia hết cho 4 (hoặc 25), ví dụ 1 316 có “16” chia hết cho 4; chia hết cho 8 khi số tạo bởi ba chữ số tận cùng chia hết cho 8.
- Chia hết cho số ghép: tách thành tích hai số nguyên tố cùng nhau: \(6 = 2 \cdot 3\), \(15 = 3 \cdot 5\), \(18 = 2 \cdot 9\), \(45 = 5 \cdot 9\). Chia hết cho 6 ⇔ chia hết cho cả 2 và 3. Chú ý: \(18 = 3 \cdot 6\) không dùng được vì 3 và 6 không nguyên tố cùng nhau.
- Phân tích ra thừa số nguyên tố: \(n = p^a \cdot q^b \cdot r^c\) với \(p, q, r\) là các số nguyên tố khác nhau. Mở rộng: số ước của \(n\) là \((a + 1)(b + 1)(c + 1)\), vì mỗi ước có dạng \(p^x q^y r^z\): số mũ \(x\) có \(a + 1\) cách chọn (\(0, 1, \ldots, a\)), tương tự với \(y, z\), rồi dùng quy tắc nhân. Ví dụ \(12 = 2^2 \cdot 3\) có \((2 + 1)(1 + 1) = 6\) ước: 1, 2, 3, 4, 6, 12.
- Kiểm tra số nguyên tố: chỉ cần thử chia \(n\) cho các số nguyên tố \(p\) mà \(p \cdot p \le n\); không chia hết cho số nào thì \(n\) là số nguyên tố.
ƯCLN và BCNN bằng phân tích: ƯCLN lấy các thừa số chung với số mũ nhỏ nhất; BCNN lấy tất cả các thừa số với số mũ lớn nhất. Mở rộng — với hai số: \(\text{ƯCLN}(a, b) \cdot \text{BCNN}(a, b) = a \cdot b\) (ví dụ \(\text{ƯCLN}(4, 6) = 2\), \(\text{BCNN}(4, 6) = 12\), \(2 \cdot 12 = 4 \cdot 6\)).
Nhận ra bài thực tế: “chia đều, nhiều phần nhất, lớn nhất” → ƯCLN; “cùng gặp lại, xếp hàng vừa đủ, ít nhất” → BCNN.
- Đề hỏi “tìm chữ số” để một số chia hết cho 6, 15, 18, 45… → tách thành hai số nguyên tố cùng nhau rồi dùng dấu hiệu.
- Đề hỏi “có bao nhiêu ước” → phân tích ra thừa số nguyên tố, nhân các (số mũ + 1).
- Đề “chia đều thành nhiều phần nhất” → ƯCLN; đề “sau ít nhất bao lâu lại gặp nhau” → BCNN.
- Đề hỏi về số nguyên tố \(p\) và các số \(p + 2\), \(p + 4\)… → xét số dư của \(p\) khi chia cho 3.
- Chia hết cho 3 và cho 6 rồi kết luận chia hết cho 18 — sai vì 3 và 6 không nguyên tố cùng nhau (ví dụ 12).
- Coi 1 là số nguyên tố, hoặc quên 2 là số nguyên tố chẵn duy nhất.
- Nhầm cách lấy số mũ: ƯCLN lấy số mũ nhỏ nhất, BCNN lấy số mũ lớn nhất.
- Đếm số ước bằng cách cộng các số mũ thay vì nhân các (số mũ + 1).
2Ví dụ nhiều cách giải
Chia hết cho 2 và 5 nên chữ số tận cùng \(y = 0\). Chia hết cho 9 (khi đó tự động chia hết cho 3) nên \(2 + x + 3 + 0 = x + 5\) chia hết cho 9, mà \(0 \le x \le 9\) nên \(x = 4\). Số cần tìm: 2430.
Chia hết cho 2, 5, 9 ⇔ chia hết cho \(2 \cdot 5 \cdot 9 = 90\) (ba số đôi một nguyên tố cùng nhau). Bội của 90 có dạng \(\overline{2x3y}\) phải tận cùng bằng 0 và có tổng chữ số chia hết cho 9: chỉ có \(2430 = 90 \cdot 27\).
\(84 = 2^2 \cdot 3 \cdot 7\), \(120 = 2^3 \cdot 3 \cdot 5\). ƯCLN: thừa số chung 2 và 3, số mũ nhỏ nhất: \(2^2 \cdot 3 = 12\). BCNN: mọi thừa số, số mũ lớn nhất: \(2^3 \cdot 3 \cdot 5 \cdot 7 = 840\).
\(120 = 84 \cdot 1 + 36\); \(84 = 36 \cdot 2 + 12\); \(36 = 12 \cdot 3 + 0\). Số chia cuối cùng là ƯCLN. Sau đó \(\text{BCNN} = 84 \cdot 120 : \text{ƯCLN} = 840\).
3Bài tập tự luận — gợi ý nhiều tầng
Làm ra giấy trước, rồi điền kết quả vào các mốc chấm bên dưới để máy chấm điểm (giống biểu điểm của giám khảo). Bí thì mở từng gợi ý một. Nếu xem lời giải trước khi nộp, bài vẫn được chấm thử nhưng không lưu điểm.
4Trắc nghiệm 15 câu — 3 tầng
- (1) Chọn các thừa số nguyên tố chung là 2 và 3.
- (2) Phân tích: \(48 = 2^4 \cdot 3\) và \(180 = 2^2 \cdot 3^2 \cdot 5\).
- (3) Lấy mỗi thừa số chung với số mũ nhỏ nhất: \(2^2\) và \(3\).
- (4) Kết luận: \(\text{ƯCLN}(48, 180) = 2^2 \cdot 3\).
- Bước 1. \(12 = 2^2 \cdot 3\).
- Bước 2. \(18 = 2 \cdot 3^2\).
- Bước 3. Lấy các thừa số chung với số mũ nhỏ nhất: \(2 \cdot 3\).
- Bước 4. Vậy \(\text{BCNN}(12, 18) = 6\).