Toán chuyên 6 · Nền tư duy

Chia hết & số nguyên tố

Dấu hiệu chia hết cho 2, 3, 4, 5, 8, 9, 25; chia hết cho số ghép (6, 15, 18, 45…); số nguyên tố, phân tích ra thừa số nguyên tố, đếm số ước; ƯCLN – BCNN và bài toán thực tế.

15 câu trắc nghiệm 5 bài tự luận

1Bài giảng tư duy

Tại sao phải nắm chắc chia hết? Hầu như mọi bài số học ở lớp trên (tìm chữ số, số nguyên tố, phân số tối giản…) đều dựa vào chia hết. Ở lớp 6, em cần ba “bộ công cụ”:

  • Dấu hiệu chia hết: cho 2, 5 xét chữ số tận cùng; cho 3, 9 xét tổng các chữ số. Mở rộng: một số chia hết cho 4 (hoặc 25) khi số tạo bởi hai chữ số tận cùng chia hết cho 4 (hoặc 25), ví dụ 1 316 có “16” chia hết cho 4; chia hết cho 8 khi số tạo bởi ba chữ số tận cùng chia hết cho 8.
  • Chia hết cho số ghép: tách thành tích hai số nguyên tố cùng nhau: \(6 = 2 \cdot 3\), \(15 = 3 \cdot 5\), \(18 = 2 \cdot 9\), \(45 = 5 \cdot 9\). Chia hết cho 6 ⇔ chia hết cho cả 2 và 3. Chú ý: \(18 = 3 \cdot 6\) không dùng được vì 3 và 6 không nguyên tố cùng nhau.
  • Phân tích ra thừa số nguyên tố: \(n = p^a \cdot q^b \cdot r^c\) với \(p, q, r\) là các số nguyên tố khác nhau. Mở rộng: số ước của \(n\) là \((a + 1)(b + 1)(c + 1)\), vì mỗi ước có dạng \(p^x q^y r^z\): số mũ \(x\) có \(a + 1\) cách chọn (\(0, 1, \ldots, a\)), tương tự với \(y, z\), rồi dùng quy tắc nhân. Ví dụ \(12 = 2^2 \cdot 3\) có \((2 + 1)(1 + 1) = 6\) ước: 1, 2, 3, 4, 6, 12.
  • Kiểm tra số nguyên tố: chỉ cần thử chia \(n\) cho các số nguyên tố \(p\) mà \(p \cdot p \le n\); không chia hết cho số nào thì \(n\) là số nguyên tố.

ƯCLN và BCNN bằng phân tích: ƯCLN lấy các thừa số chung với số mũ nhỏ nhất; BCNN lấy tất cả các thừa số với số mũ lớn nhất. Mở rộng — với hai số: \(\text{ƯCLN}(a, b) \cdot \text{BCNN}(a, b) = a \cdot b\) (ví dụ \(\text{ƯCLN}(4, 6) = 2\), \(\text{BCNN}(4, 6) = 12\), \(2 \cdot 12 = 4 \cdot 6\)).

Nhận ra bài thực tế: “chia đều, nhiều phần nhất, lớn nhất” → ƯCLN; “cùng gặp lại, xếp hàng vừa đủ, ít nhất” → BCNN.

Dấu hiệu nhận dạng
  • Đề hỏi “tìm chữ số” để một số chia hết cho 6, 15, 18, 45… → tách thành hai số nguyên tố cùng nhau rồi dùng dấu hiệu.
  • Đề hỏi “có bao nhiêu ước” → phân tích ra thừa số nguyên tố, nhân các (số mũ + 1).
  • Đề “chia đều thành nhiều phần nhất” → ƯCLN; đề “sau ít nhất bao lâu lại gặp nhau” → BCNN.
  • Đề hỏi về số nguyên tố \(p\) và các số \(p + 2\), \(p + 4\)… → xét số dư của \(p\) khi chia cho 3.
Bẫy thường gặp
  • Chia hết cho 3 và cho 6 rồi kết luận chia hết cho 18 — sai vì 3 và 6 không nguyên tố cùng nhau (ví dụ 12).
  • Coi 1 là số nguyên tố, hoặc quên 2 là số nguyên tố chẵn duy nhất.
  • Nhầm cách lấy số mũ: ƯCLN lấy số mũ nhỏ nhất, BCNN lấy số mũ lớn nhất.
  • Đếm số ước bằng cách cộng các số mũ thay vì nhân các (số mũ + 1).

2Ví dụ nhiều cách giải

Tìm chữ số \(x, y\) để \(\overline{2x3y}\) chia hết cho 2, 3, 5 và 9
Tìm các chữ số \(x, y\) sao cho số \(\overline{2x3y}\) chia hết cho cả 2, 3, 5 và 9.
Cách 1: Dùng lần lượt từng dấu hiệu

Chia hết cho 2 và 5 nên chữ số tận cùng \(y = 0\). Chia hết cho 9 (khi đó tự động chia hết cho 3) nên \(2 + x + 3 + 0 = x + 5\) chia hết cho 9, mà \(0 \le x \le 9\) nên \(x = 4\). Số cần tìm: 2430.

Cách 2: Gộp thành chia hết cho 90

Chia hết cho 2, 5, 9 ⇔ chia hết cho \(2 \cdot 5 \cdot 9 = 90\) (ba số đôi một nguyên tố cùng nhau). Bội của 90 có dạng \(\overline{2x3y}\) phải tận cùng bằng 0 và có tổng chữ số chia hết cho 9: chỉ có \(2430 = 90 \cdot 27\).

So sánh: Cách 1 hợp với mọi bài tìm chữ số. Cách 2 giúp em thấy “chia hết cho nhiều số” chính là “chia hết cho tích của chúng” khi các số nguyên tố cùng nhau.
Tìm ƯCLN và BCNN của 84 và 120
Tìm \(\text{ƯCLN}(84, 120)\) và \(\text{BCNN}(84, 120)\).
Cách 1: Phân tích ra thừa số nguyên tố

\(84 = 2^2 \cdot 3 \cdot 7\), \(120 = 2^3 \cdot 3 \cdot 5\). ƯCLN: thừa số chung 2 và 3, số mũ nhỏ nhất: \(2^2 \cdot 3 = 12\). BCNN: mọi thừa số, số mũ lớn nhất: \(2^3 \cdot 3 \cdot 5 \cdot 7 = 840\).

Cách 2: Chia liên tiếp (thuật toán Ơ-clít)

\(120 = 84 \cdot 1 + 36\); \(84 = 36 \cdot 2 + 12\); \(36 = 12 \cdot 3 + 0\). Số chia cuối cùng là ƯCLN. Sau đó \(\text{BCNN} = 84 \cdot 120 : \text{ƯCLN} = 840\).

So sánh: Cách 1 cho cả ƯCLN và BCNN cùng lúc. Cách 2 rất nhanh với số lớn khó phân tích, rồi dùng công thức ƯCLN · BCNN = tích hai số.

3Bài tập tự luận — gợi ý nhiều tầng

Làm ra giấy trước, rồi điền kết quả vào các mốc chấm bên dưới để máy chấm điểm (giống biểu điểm của giám khảo). Bí thì mở từng gợi ý một. Nếu xem lời giải trước khi nộp, bài vẫn được chấm thử nhưng không lưu điểm.

Bài 1 Cơ bản Máy chấm · 10 điểm
Thay dấu * bằng một chữ số để số \(\overline{37*}\) chia hết cho cả 2 và 9.
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
3đTổng các chữ số \(3 + 7 + *\) bằng bao nhiêu?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
3,5đChữ số * bằng bao nhiêu?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
3,5đSố cần tìm là:
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
Bài 2 Cơ bản Máy chấm · 10 điểm
Phân tích số 360 ra thừa số nguyên tố. Số 360 có bao nhiêu ước số tự nhiên?
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
3đSố mũ của thừa số 2 trong phân tích của 360:
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
2đSố mũ của thừa số 3 trong phân tích của 360:
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
5đSố 360 có bao nhiêu ước số tự nhiên?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
Bài 3 Nâng cao Máy chấm · 10 điểm
Cô giáo có 96 quyển vở, 72 chiếc bút chì và 48 tập giấy. Cô muốn chia đều thành các phần thưởng như nhau (mỗi loại đều chia hết, không thừa). Có thể chia được nhiều nhất bao nhiêu phần thưởng? Khi đó mỗi phần có bao nhiêu vở, bút chì, tập giấy?
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
4đSố phần thưởng nhiều nhất:
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
2đMỗi phần có bao nhiêu quyển vở?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
2đMỗi phần có bao nhiêu chiếc bút chì?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
2đMỗi phần có bao nhiêu tập giấy?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
Bài 4 Nâng cao Máy chấm · 10 điểm
Ba xe buýt cùng rời bến lúc 6 giờ sáng. Xe thứ nhất cứ 12 phút quay về bến một lần, xe thứ hai cứ 15 phút, xe thứ ba cứ 20 phút. Sau ít nhất bao nhiêu phút ba xe lại cùng có mặt ở bến? Lúc đó là mấy giờ? Từ 6 giờ đến 9 giờ sáng (kể cả hai mốc), ba xe cùng có mặt ở bến bao nhiêu lần?
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
5đSau ít nhất bao nhiêu phút ba xe lại cùng ở bến?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
3đLúc đó là mấy giờ? (chỉ nhập số giờ)
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
2đTừ 6 giờ đến 9 giờ (kể cả hai mốc), ba xe cùng ở bến bao nhiêu lần?
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).
Bài 5 HSG Máy chấm · 10 điểm
Tìm số nguyên tố \(p\) sao cho \(p + 2\) và \(p + 4\) cũng đều là số nguyên tố.
Mốc chấm — điền kết quả bài làm của bạn
3đNếu \(p\) chia 3 dư 1 thì:
3đNếu \(p\) chia 3 dư 2 thì:
4đSố nguyên tố \(p\) duy nhất thỏa mãn đề bài là:
Nhập 1 số (số nguyên, thập phân hoặc phân số a/b).

4Trắc nghiệm 15 câu — 3 tầng

Nhận diện Vận dụng Bẫy & biện luận · Câu Hai tầng chỉ được điểm khi đúng cả đáp án và lý do. Đáp án và lời giải chỉ hiện sau khi nộp bài.
Nhận diện
Nhận diện
Câu 1. Số nào chia hết cho 9?
Nhận diện
Câu 2. Số nào là số nguyên tố?
Nhận diện
Câu 3. Dấu hiệu chia hết cho 4 là:
Nhận diện Điền số
Câu 4. Tìm \(\text{ƯCLN}(42, 70)\).
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Nhận diện Hai tầng
Câu 5. Khẳng định: “Một số chia hết cho 3 thì chắc chắn chia hết cho 9.”
Tầng 1 — Chọn đáp án
Tầng 2 — Chọn lý do đúng
Vận dụng
Vận dụng Điền số
Câu 6. Tìm chữ số \(x\) để số \(\overline{4x52}\) chia hết cho 9.
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Vận dụng Điền số
Câu 7. Số học sinh khối 6 của một trường trong khoảng từ 200 đến 250 em. Khi xếp hàng 10, hàng 12 hay hàng 15 đều vừa đủ. Khối 6 có bao nhiêu học sinh?
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Vận dụng
Câu 8. Số \(2^3 \cdot 3^2\) có bao nhiêu ước số tự nhiên?
Vận dụng Sắp xếp lập luận
Câu 9. Sắp xếp các bước tìm \(\text{ƯCLN}(48, 180)\):
  • (1) Chọn các thừa số nguyên tố chung là 2 và 3.
  • (2) Phân tích: \(48 = 2^4 \cdot 3\) và \(180 = 2^2 \cdot 3^2 \cdot 5\).
  • (3) Lấy mỗi thừa số chung với số mũ nhỏ nhất: \(2^2\) và \(3\).
  • (4) Kết luận: \(\text{ƯCLN}(48, 180) = 2^2 \cdot 3\).
Thứ tự hợp lý là:
Vận dụng
Câu 10. Cho \(A = 12 + 18 + 2025\). Khẳng định nào đúng?
Bẫy & biện luận
Bẫy & biện luận Tìm bước sai
Câu 11. Bạn An tìm \(\text{BCNN}(12, 18)\) như sau:
  1. Bước 1. \(12 = 2^2 \cdot 3\).
  2. Bước 2. \(18 = 2 \cdot 3^2\).
  3. Bước 3. Lấy các thừa số chung với số mũ nhỏ nhất: \(2 \cdot 3\).
  4. Bước 4. Vậy \(\text{BCNN}(12, 18) = 6\).
Lời giải sai từ bước nào (bước sai đầu tiên)?
Bẫy & biện luận Hai tầng
Câu 12. Bạn Minh nói: “Tích của hai số nguyên tố bất kì luôn là số lẻ.”
Tầng 1 — Chọn đáp án
Tầng 2 — Chọn lý do đúng
Bẫy & biện luận
Câu 13. Số có dạng \(\overline{abcabc}\) (ví dụ 527527) luôn chia hết cho các số nào?
Bẫy & biện luận Điền số
Câu 14. Tìm số tự nhiên nhỏ nhất lớn hơn 1 mà khi chia cho 3, cho 4 và cho 5 đều dư 1.
Nhập số nguyên, số thập phân (dùng dấu phẩy hoặc chấm) hoặc phân số dạng a/b.
Bẫy & biện luận
Câu 15. Hai số tự nhiên \(a, b\) có \(\text{ƯCLN}(a, b) = 6\) và \(\text{BCNN}(a, b) = 36\). Tích \(a \cdot b\) bằng: